NEW YORK CITY : Më datën 15 mars në qytetin e vogël e të thellë në jug të Shqipërisë, Memaliajt, me vendim të Këshillit Bashkiak të qytetit, u shpall "Qytetar nderi" i këtij qyteti Esat Ndreu. Si një pinjoll - i njërës prej familjeve më në emër në atë që ka qënë njohur më si vilajeti i Dibërës, dhe jashtë saj. Esati, gjatë Luftës së Dytë Botërore, ishte një ndër komandatët legjendarë të Brigadës 18-Sulmuese. Ideali u tij kryesor gjatë kësaj lufte, ishte ashtu si ai i mijra patriotve dhe adhetarve të vërtet, çlirimi i vendit nga pushtuesit e huaj. Mirpo, pas çlirimit nuk do të shkonte larg shkëlqimi i këtij ushtaraku. Filloi shpejt për të dhe familjen e tij kalvari i gjatë i presekutimeve. Esati Ndreu, së bashku me familjen e tij interneohet në qytetin e minatorëve - qytetin e vogël Memaliaj në afërsi të Tepelenës. Gjatë gjithë kohës sa qëndroi në këtë qytet, ai spikati për zgjuarsi, urti, dhe bujari, karakteristika të vyera të dibranëve.

Ky nderim u bë me rastin e 98 vjetorit të lindjes së tij. Tek shumë dibran , ata që njohën nga afër por edhe anëtarë të fisit të madh Ndreu, thuhet se "Atë, që duhej ta bënte Dibra, që e lindi dhe e rriti - e bëri Memaliaj, aty ku ai dhe familja e tij kaloi një pjesë të jetës së tij." Megjithatë, ky është një vlersim i madh që i bën një qytet i vogël një figure të njohur të Dibrës, qytet i madh në figura dhe e madhe në historinë kombëtare.

Koha na ka treguar se njerëzit e rëndesishëm dhe me vlera historike, e njerëzore, dihet se janë fytyra e vërtet e një kombi. I lumtur! është ai komb që ka të till - dhe, ka ditur e di t'i nderojë dhe respektoje ata, pavarësishtë kohës, që i përkasin . Ky lloj vlersimi shihet tek kombet e mëdhenjë dhe si një fytyr qytetarie, shkalla e zhvillimit dhe e përparimit të një vendi, në tërë dimensionet e tij - prej nga niveli dhe tradita e tij historike. Vendet e zhvilluara perendimore, apo edhe disa lindore, kane një traditë të lashtë, qindra vjeçare, të nderimit dhe respektimit të figurave.

Për, këtë nuk ka asnjë shkallë krahasimi me vendin tonë(Shqipërinë), që i mbylli dyert e vlerave dhe iu a dha në shumë raste, njerëzve anti-vlera. Madje fakeqesisë; që edhe kur mbytej në gjolë(pellgë) një brigadier kooperative, vetëm se para të hidhej në gjol - e kishte thirrë "rroftë Partia!" dekorohej. Kësaj i u ngjizë në këtë demokraci, jo me të njëjtën formë, edhe dekorimi ose dhënja e një titulli të një ish kuadri të Partisë së Punës, që me dorën e tij, pushkatojë ose dënojë, shqiptarët vetëm sepse kishin bindje të tjera. Vetëm sepse ishin patriot, atdhetar dhe demokartë. Ata janë pushkatuar, varur, dënuar me vite të tëra burgu, dhe e interrnuar si familje e si farefisë.

I këtij mendimi, janë me këtë këndëshikim, edhe veterani i komunitetit, veprimtar dhe patriot i flakët Jonuz Ndreu, Xhevati dhe Besnik Ndreu, e shumë anëtarë të familjes Ndreu, në Amerikë. Të cilët, i bashkohen opinonit se nuk duhet të bëhen krahasime dhe të jenë vetëm disa njërëz, ata që të vlersojnë se kush e meriton dhe kush nuk meriton. Por, ata mendojnë se ka ardhur koha, që si në rangë kombëtarë(gjithëshqiptarë), krahinorë(sipas krahinave), lokal(sipas qyteteve) apo edhe te nje rrethi duhen vlersuar njerëzit, si për se gjalli edhe ata që kanë vdekur. Njerëz që kanë lënë gjurmë, dhe kanë bërë histori. Kanë punuar dha janë dalluar në atë vend - pa ngjyrime dhe bindje poliitike. Ata njerëz, që më të vërtet e meritojnë. Etja për të nderuar, dhe dhënë edhe vendin që u takonë, atyre, është një dhuneti natyrore, për t'u përgëzuar si një veçori e popullit shqiptar në shekuj.\

Për këtë arsye i tillë ishte, edhe vendimi i marrë më datën 15 mars në qytetin e vogël e thellë në jug të Shqipërisë, Memaliajt, i cili me vendim të këshillit bashkiak të qytetit, shpalli "Qytetar nderi" i këtij qyteti Esat Ndreu. Ky vendim u pritë me gëzim të madh nga "Fisi i Ndreve", në SHBA-së. Ata me plot krenari, shprehen falenderimin e tyre për këtë gjest, dhe mendojnë t'i dërgojnë një letër flemnderimi Memaliajt. Ata janë pjesatr të familjes Ndreu, janë pinjollët e këtij fisi në SHBA-së, (Jonuz Ndreu, Xhevat Ndreu, Besnik Ndreu, të cilët, e falemnderojnë Memalijan, dhe dëshirojnë që të njëtën rrugë të ndjek, nesër edhe Dibra, që i lindi dhe i rriti këta burra, trima, të mençur, patriot të medhenjë, dhe nga ata që edhe historia ka se çfarë të shkruaj e të thotë për këta burra.

Kush ishte Fisi i madh i Ndreut të Dibrës ?

Le t'u referohemi shkrimeve të shtypit, të kohës. Ata tregojnë se që nga viti 1912 e deri në vitin 1924, Elez Isufi, bashkë Suf Xhelilin (djalin e xhaxhait) morën pjesë pothuaj në të gjitha ngjarjet e mëdha politike të Shqipërisë, duke bërë një emër të madh në historinë e vendit tonë. Bëmat dhe trimeritë e Elez Isufit dhe Suf Xhelilit, janë përjetësuar edhe në folklorin popullor të asaj treve, ku ne mes të tjerash në një nga ato këngë thuhet: "Ej Suf Xhelili arusha e malit / fort po ia vret asqerin krajlit / e'po ia vret dhe po bën kërdin / në ato brigje të Drinit të Zi".

Në ato vite kulla e Elez Isuf Ndreut në Sllove të Dibrës u bë një nga qendrat kryesore të levizjes atdhetare të Shqipërisë verilindore dhe aty mblidheshin burra të njohur dhe me emër të madh nga të gjitha krahinat e vendit, si Isa Boletini, Hasan Prishtina, Bajram Curri, Islam Spahiu i Lumës, Rexhep Bajraktari i Hasit, Zija Dibra, Ramiz Daci etj.

Ata të dy, bab e bir, morën pjesë në shumë luftra e beteja si kundër forcave turke, ashtu edhe atyre sërbo-malazeze, por vlejn për të përmendur ato të kryengritjeve të viteve 1912-1913-të, kryengritja e shtatorit e vitit 1913, goditja e Divizionit të Nishit, në 5 dhjetor të vitit 1915-të etj. Si rezultat i kësaj veprimtarie, forcat sërbe i dogjën tre here kullat e familjes Ndreu, në 1913-ën, në 1918-ën dhe në 1921-in, shkruaj historianët.

Thuhet se, për dy burrat e fisit Ndreu, Elez Isufin dhe Suf Xhelilin që ishin organizatorët kryesore të kryengritjeve të vitit 1920-të, në atë kohë shkruanin dhe gazetat e ndryshme të shqiptarëve që jetonin jashtë atdheut. Një ndër ato ishte dhe gazeta "Liria Kombetare", e cila në mes të tjerash shkruante: "Elez Isuf Ndreu, burrë dibran me karakter të shqiptarëve të hershëm e më atdhedashuri të fortë që nuk i'u përul as forcës brutale dhe as arit të huaj".

Në ato vite kullën e famshme të Cen Elezit në Sllove të Dibrës, e vizitoi edhe publicistja angleze Margaret Hasluck, e cila e impresionuar pa masë nga pritja që iu bë aty, në librin e saj "Ligjet e pashkruara në Shqipëri", midis të tjerash ka shkruar: "Kam vizituar shumë familje në Shqipëri, por ajo që pashë tek Cen Elezi më impresionoi pa masë".

U çudita kur pashë aty një blegtori të seleksionuar dhe toka të sistemuara sipas sistemit evropian. Ajo që më çuditi më tepër, ishte edukata e djemve të Cen Elezit, të cilët ishin të gjithë të shkolluar. Cen Elezi priste 100 burra në natë në shtëpinë e tij dhe iu therrte nga një ka, duke i përcjellë të gjithë me mish në gojë".

Edhe gjatë viteve të pushtimit të Shqipërisë 1939-1944, familja e Cen Elezit dhe i gjithë fisi Ndreu, u lidhen ngushtë me lëvizjen antifashiste, duke e kthyer kullën e tyre në një qëndër të asaj lufte. Perveç Cen Elezit, dy nga pinjollët e atij fisi të famshëm që bënë emër të madh gjatë Luftës Antifashiste ishin Dali dhe Esat Ndreu, të cilët u bënë komandantë të formacioneve të mëdha partizane.

Esat Ndreu, që ishte i vëllai i Cen Elezit, mori graden e nenkolonelit dhe udhëhoqi brigadën e 18-të partizane si komandant i saj, kurse Dali Ndreu me gradën gjeneral-major, udhëhoqi si komandant deri në mbarimin e Luftës, Divizionin dhe Korparmatën e Parë partizane te Ushtrisë Nacional-Çlirimtare.

Pas mbarimit të Luftës, deri aty nga viti 1946 familja e Cen Elezit që njihej si familje nacionaliste e Parisë së Dibrës, nuk u prek nga komunistet që erdhën në pushtet dhe arsyeja kryesore që ata nuk u ngacmuan deri në atë kohë, ishte pjesmarrja e Dali dhe Esat Ndreut në udhëheqjen e Luftës partizane. Në marsin e vitit 1946, regjimi komunist i Enver Hoxhës e shpalli Cen Elezin armik të popullit dhe në atë kohë Ceni me disa nga djemtë dhe vëllezërit e tij doli në mal në arrati.

Pas kesaj regjimi komunist filloi represionin e egër dhe goditjen ndaj asaj familje, gjë e cila do të vazhdonte deri në vitin 1990-të. Si rezultat i atij genocidi të egër qe u perdor ndaj familjes së Elez Isuf Ndreut, u pushkatuan gjashtë burra, shumë të tjerë për t'i shpëtuar përndjekjeve u arratisën nga Shqipëria, dhe dhjetra të tjerë vuajtën në burgje dhe internime me dhjetra vjet, deri në rënien e komunizmit".

Janar, 2005

Përkujtohet 80-vjetori i vdekjes së patriotëve Elez Isufi e Isuf Xhelili

“Në tan’ Evropën ka shkue fjala se qe nandë vjet luftojmë me krala”

Nga Halil RAMA & Beqir SINA

  Isuf Xhelili

Me interes në këtë takim u pritën edhe diskutimet e zotit Hysen Selfo, zonjës Nurie Hajdari dhe studiuesit Bardhosh Gaçe i cili përshendeti në emër të shoqatës “Ismail Qemali”. Ndërsa studiuesit dibranë, Shaqir Skarra dhe Hysen Cera, sollën mjaft fakte interesante që ndriçojnë detaje nga veprimtaria e lufta e Elez Isufit dhe Isuf Xhelilit.