Ekskluzive:-Veli Llakaj, ish-shefi Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë për 8 vjet radhazi dhe bashkëpunëtori më i afërt i Mehmet Shehut, në këtë numër flet për planin e çlirimit të Kosovës, të koduar “Shpërthimi”, përgatitur më 1980-ën nga ai dhe Maliq Sadushi, me porosi direkte të Enver Hoxhës e nën përkujdesjen e Mehmet Shehut. Hedh dritë e sjell fakte interesante të një pune konspirative, tepër sekrete të protagonistëve, për një fakt të shumëpërfolur nga media vendëse dhe e huaj.
Hartimi i planit“Shpërthimi“ për
çlirimin e Kosovës
Veli Llakaj
Plani është hartuar në prill të vitit 1980
Është publikuar nga media e huaj dhe si fakt (pa hollësi) edhe
për një plan për çlirimin e Kosovës, a ka ekzistuar
ky plan, kush janë hartuesit dhe ç’u bë?
Po ka ekzistuar një plan i tillë i hollësishëm e tepër
sekret, i rëndësisë së veçantë, koduar “Shpërthimi”,
hartues jam unë me Maliq Sadushin, nën drejtimin e Mehmet Shehut.
Sigurisht, gjithçka bëhej me “OK!” e komandantit të
përgjithshëm. Është hartuar në prill të vitit
1980, i cili nuk u vu në zbatim për arsye objektive në atë
kohë. Është një problem që kërkon dhe do të
bëjmë një trajtim veças për lexuesin tuaj. Por theksoj
se ky plan tepër sekret i rëndësisë së veçantë
ruhej në dy kasaforta; në një kasafortë të vogël
ku ishte vetëm pjesa tekstuale dhe grafike e këtij plani dhe çelësat
e kësaj kasaforte të vogël dokumentare mbaheshin nga Mehmet Shehu.
Ndërsa kjo kasafortë e vogël ruhej në një kasafortë
më të madhe të shefit të Shtabit të Përgjithshëm
në një zyrë të veçantë të dokumenteve luftarake
të Shtabit të Përgjithshëm dhe çelësat e kësaj
kasaforte mbaheshin direkt nga shefi i Shtabit të Përgjithshëm
dhe nga askush tjetër. Pra, ky rregull garantonte që asnjë njeri
nuk mund të hapte këto dokumente pa qenë prezent ne të dy.
(Shkëputur nga intervista e Veli Llakajt, “Shekulli”, dt. 21
janar 2006)
Date: Dec 29, 1944
Locale: Tirana, Albania
Credit: USHMM, courtesy of Gavra Mandil
Copyright: USHMM
Si do ta çlironte Shqipëria Kosovën.
Ka ekzistuar një plan tepër sekret i ushtrisë e shtetit shqiptar
për ndërhyrje ushtarake në Kosovë, janë marrë
të gjitha masat teknike e organizative, deri në detajet më të
hollësishme për zbatimin e tij, me planëzim forcash e mjetesh,
por për arsye deri tani të panjohura (bëhen publike pas 26 vjetësh
nga hartuesit etj), ai nuk u vu në jetë. Kështu, i kthyer në
legjendë pas vitit 1990 në median vendëse, por i deklaruar edhe
nga media ndërkombëtare e zbulimet e huaja, (por pa hollësi),
ky plan luftarak i koduar “Shpërthimi”, aq sa gjykohet e arsyeshme
për publikim, sillet në faqet e gazetës sonë nga një
prej hartuesve, ish-shefit të Shtabit të Përgjithshëm të
Ushtrisë në vitet 1974-1982, Veli Llakaj. Me këmbënguljen
e vetë autorit për të qenë sa më i saktë në
risjelljen e detajeve të këtij plani 26 vjet pas hartimit, Llakaj
sjell edhe konsultën me bashkautorin, ish-zëvendësministrin dhe
shokun e tij Maliq Sadushi. Siç pohohet nga Llakaj, ideja e Planit për
çlirimin e Kosovës, e kërkuar nga Enver Hoxha, nis me një
thirrje urgjente të tij e Mehmetit në zyrën e komandantit të
përgjithshëm, shkëmbimin e mendimeve e deri te “garancia”
e mbështetjes së Traktatit të Varshavës dhe kushtet në
këtë operacion, ndërkohë që Shqipëria e kishte
denoncuar dhe kishte dal nga ky pakt i vendeve të Lindjes. Ky plan që
dihej nga pak veta (dy hartuesit, Enveri dhe Mehmeti), ruhej në një
kasafortë dyfishe në një dhomë të veçantë
të Shtabit të Përgjithshëm, me dy çelësa, njërin
e mbante Mehmet Shehu dhe tjetrin Veli Llakaj. Për herë të parë,
me detaje, që nga urdhri i Enver Hoxhës për hartimin e planit
të ndërhyrjes ushtarake në Kosovë, takimet sekrete të
Mehmetit e Veliut me nr. 1 të Traktatit të Varshavës, Viktor
Kulikov e deri te fati i këtij plani të kyçur në kasaforta,
jepen për lexuesin në këtë dosier.
Nga Kujtim Boriçi
Date: Dec 29, 1944
Locale: Tirana, Albania
Photographer: Mosa Mandil
Credit: USHMM, courtesy of Gavra Mandil
Copyright: USHMM
-Garancia e Enverit: ”Traktati i Varshavës nuk do të pengojë
ndërhyrjen tonë në Kosovë!”
- Si dhe nga e nisin punën hartuesit e planit „Shpërthimi“,
Llakaj e Sadushi, nën drejtimin e Mehmet Shehut.
- Kush dhe si u blenë hartat e planit “Shpërthimi” në
Austri.
Një takim i papritur
Një pasdite më merr në telefon Mehmet Shehu dhe më thotë
se nesër në ora 09.00 duhet të jesh në zyrën e shokut
Enver. Sigurisht, nuk do të ishte një takim sidokudo, por me siguri
një takim pune, që do të kërkonte edhe sqarimet përkatëse
për probleme të ushtrisë e mbrojtjes, siç bënte zakonisht
në takimet tona mujore. I përgjigjem si gjithmonë “si urdhëron”,
por për çfarë duhet të përgatitem, pra për t’i
raportuar komandantit të përgjithshëm. Mehmeti nuk më thotë
ndonjë gjë, por veçse shton se është një takim
i thjeshtë për shkëmbim mendimesh; në atë takim do
të jem edhe unë. Pavarësisht nga kjo thënie lehtësuese
që më bëri Mehmeti, unë u përgatita për disa pyetje
që mendoja se do të më bënte dhe përgjigjet që
do t’i jepja, jo pak, por parashikova rreth 20-25 pyetje po dhe kaq përgjigje.
Të nesërme në orën e caktuar, sigurisht jo fikse, por disa
minuta më parë, po prisja te parazyra e Enverit. Në orën
fikse mbërriti Mehmet Shehu, si zakonisht, me një çantë
dore të cilën nuk e lëshonte kurrë. Hymë brenda e Enveri
na priti me shumë kënaqësi e përzemërsi, duke na porositur
si zakonisht nga një kafe dhe nga një kokërr molle. I përdora
ato që na serviri, por gjithmonë isha si në gjemba se ku do të
dilte dhe si do t’i përgjigjesha. Fillimisht ai na krijojë një
ambient shumë të ngrohtë, jo Mehmetit se ai ishte i përditshëm
dhe për gjithçka, por për mua që takohesha rrallë
me të.
Takimi në zyrën e Enverit
Bisedën e filloi me pyetjen se si jeni ju andej nga Komanda e Përgjithshme,
( se kështu e quante Enveri Ministrinë e Mbrojtjes), si janë
shokët, po poshtë nëpër reparte si janë, si i keni
lidhjet me ta, çfarë kërkesash imediate kanë dhe çfarë
ndihme kërkojnë nga Komanda e Përgjithshme, si jua zgjidhni ju
këto probleme, i keni mundësit apo jo etj. ”Kërkoni ndonjë
ndërhyrjeje nga shoku Mehmet se ky ua zgjidh gjithçka, se është
më i mirinformuar, më i lidhur me hallet e ushtrisë, pastaj vijnë
shokët e tjerë e në fund vij edhe unë”, -theksoi mes
të tjerave Enveri.
Në përgjigjet që i dhashë, që sigurisht deri këtu
ishin shumë të thjeshta, ndërhyra e shtova se ju nuk vini në
fund, shoku Enver, por për neve jeni gjithmonë i pari dhe hallet më
të ndërlikuara po ju do të na i zgjidhni etj.
Mbasi e krijojë këtë ambient tepër të ngrohtë,
më pyeti: ”Ju, si shtatmadhor, a i ndiqni situatat e komplikuara
në Jugosllavi e veçanërisht në Kosovë, Mal të
Zi, Maqedoni e më gjerë?” Në këtë rast unë
mendoj se kam qenë disi i privilegjuar nga shokët e tjerë, me
përjashtim të shokut Llambi Gegprifti, pasi edhe unë merrja buletinin
e lajmeve speciale, por këto nuk i monopolizoja thjesht si person, por
ua jepja dhe zëvendësministrave t’i lexonin e veçanërisht
Drejtorisë së Zbulimit, shokut Eqerem Osmani që edhe ai të
ishte po aq sa unë i informuar për këto probleme së bashku
me shokët e tij të zbulimit.
I shpjegova me hollësi se ne i ndjekim me shumë vëmendje dhe
jemi në dijeni të plotë të çfarëdo situate,
të demonstratave masive të popullsisë së këtyre treva
dhe në mënyrë të veçantë të studentëve
të Universiteti të Prishtinës. Gjithashtu, me keqardhje - i shtova
më tej- po përjetojmë dhe reprezaljet që po bëjnë
revizionistët jugosllavë mbi popullsinë shqiptare të pambrojtur.
Duket se i pëlqyen këto njohje, por nuk bëri asnjë ndërhyrje
apo prononcim për sa dëgjoi.
Pyetje tjetër interesante ishte sepse ai kërkoi me imtësi të
dinte, sikurse edhe mund ta dinte shumë mirë edhe nga burime të
tjera të zbulimit të jashtëm, që duhet thënë se
ata ishin aq të mirinformuar, e më shumë nga ne. Shpjegova me
detaje përqendrimin e të gjitha forcave të ushtrisë Jugosllave
në Kosovë, në Maqedoni dhe në Mal të Zi, duke dhënë
dhe vend dislokimet e tyre në çdo komunë, efektivat, armatimin
e lehtë e të rëndë, etj., të dhëna këto që
duhej t’i dinte përmendësh çdo kuadër ushtarak i
çdo rangu. Shtova se kudo në këto dislokime nuk kemi asnjë
të dhënë se a ka oficer madhor komandues shqiptar në krye
të këtyre njësi, me përjashtim të Kërçovës
në Maqedoni që komandanti i divizionit, gjeneral Ibrahimi, është
shqiptar dhe me prirje të theksuara, me aq sa dinim, pro shqiptare.
Duke dëgjuar këtë lloj përshkrimi apo panoramën që
i bëmë, ai më pyeti: ”Si thoni ju të Komandës
së Përgjithshme dhe të Shtatmadhorisë, mundet që ne
të bëjmë një ndërhyrje ushtarake për çlirimin
e popullsisë shqiptare në këto treva për t’i çliruar
një herë e përgjithmonë nga thundra revizioniste e fashiste,
ashtu siç ndërhymë edhe gjatë Luftës Antifashiste
Nacionalçlirimtare?” Ky propozim më çuditi, por edhe
më hutoi, dhe isha në vështirësi e dilemë, që
përse nuk ia bënte këtë pyetje Mehmet Shehut, por mua? Jam
i bindur se ata të dy këtë çështje mund ta kishin
shoshitur disa herë dhe kanë rënë dakord, por tani, si duket,
ka ardhur koha te konkretizimi dhe përgatitja e ndonjë plani operacioni
luftarak.
Qëndrimi im ishte disi indiferent, por i trembur. Në moment nuk dhashë
asnjë përgjigje, por thjesht mblodha supet, çka do të
thoshte se nuk jam në gjendje t’i përgjigjem. Enveri me një
herë ndërhyri.”Përse heziton, çfarë të
mundon, pse nuk ke besim!” Atëherë e mblodha veten dhe iu përgjigja:
“Shoku Enver, në situatën aktuale të krijuar, kur regjimit
serb po i digjet toka nën këmbë nga forcat kryengritëse
të popullatës shqiptare kudo në trevat e banuara nga shqiptarët
edhe mund të ndërmerret një operacion i tillë, por ne nuk
kemi atë fuqi jo vetëm goditëse, por as të shpejtësisë
së mjeteve të blinduara ta bëjmë këtë në
kushte kur në këtë situatë mund të ndërhyjnë
Forcat e Traktatit të Varshavës të dislokuara në Hungari,
Bullgari e Rumani, pra po ndërhynë këto forca, ne jemi të
dështuar!”. “Sepse, -vazhdova t’i flisja më tej
Enver Hoxhës, -këto (Forcat e Traktatit të Varshavës) do
të vijnë më shpejt se trupat tona jo vetëm në Gjilan-Prishtinë-Ferizaj-Mitrovicë-Klinë,
por unë mendoj se në momentin kur ne të kemi hyrë në
Prizren nga drejtimi i Kukësit dhe Hasit, në Gjakovë-Pejë-Deçan
nga drejtimi Tropojës, apo në Strugë nga drejtimi Librazhd-Rajcë
etj. Forcat e Traktatit të Varshavës në bashkëveprim me
forcat e ushtrisë jugosllave kanë mbërritur përafërsisht
në Tharandë (Suharekë) Malishivë-Rahovec.” Kurse në
drejtim të Maqedonisë, -vazhdova unë më tej- që ne
mund të futemi nga Rajca mbi Strugë ose nga Tre Portat e Korabit drejt
Kërçovës ose në çdo drejtim tjetër, forcat
kundërshtare na kanë marrë Kërçovën bashkë
me divizionin e gjeneral Ibrahimit.
Pa mbaruar akoma argumentet që po jepja, Enveri më ndërpreu dhe
më thotë: “Po sikur ta rregulloj unë me Mehmetin që
Forcat e Traktatit të Varshavës të mos futen, a mund të
futemi në luftë e të çlirojmë Kosovën?”
Pashë i përqendruar, pa kuptuar fillimisht se ku donte të dilte,
ndërsa më pas do të kuptoja disa gjëra që as më
kishin shkuar ndërmend deri në ato momente që isha në krye
të Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë.
Plani sekret i Enver Hoxhës për çlirimin e Kosovës!
Që prej të paktën 15 vjetësh, shqiptarët në mbarë Ballkanin janë përfshirë në një debat të brendëshëm mbi rolin e të fortit të Shqipërisë komuniste Enver Hoxha, në cështjen e Kosovës. Opinioni se Enveri nuk e deshi Kosovën ka qenë pothuajse dominant. Një pjesë e mirë madje shkojnë deri aty sa të thonë se Enver Hoxha e tradhëtoi Kosovën.
Rezistenca përballë këtyre opinioneve që mund të jenë krejtësisht të gabuara ka qenë shumë e dobët ose ka munguar fare, për arsye objektive dhe subjektive. Krahu i djathtë i Hoxhës, Ramiz Alia ka qenë ndër të rrallët ish zyrtarë komunistë që e ka mbrojtur fuqishëm deri në fund politikën e Hoxhës përsa i përket cështjes së Kosovës dhe shqiptarëve në Ballkan. Sipas zotit Alia, Shqipëria ka qenë në armiqësi të përherëshme me Jugosllavinë komuniste dhe Kosova ka qenë e vetmja arsye. Në një intervistë të gjatë dhënë një reviste amerikane, kohët e fundit, Alia ka thënë ndër të tjera se të tentoje forcën kundër Jugosllavisë së pasluftës, do të ishte cmenduri për Shqipërinë e varfër me një ushtri shumë më të vogël. Sipas tij, anjëherë nuk ka patur ndonjë rast të volitshëm për një veprim ushtarak të Shqipërisë kundër Jugosllavisë. Por intervistuesi amerikan apo përkthyesi shqiptar kanë humbur në këtë intervistë një detaj shumë të rëndësishëm. Ç`kuptonte Alia me "rast të volitshëm"? Mos vallë Shqipëria ishte përgatitur për një variant të luftës dhe kishte pritur "rastin e volitshëm"? Alia paralajmëron se një ditë, kur arkivat sekrete të Shqipërisë komuniste do të hapen, shqiptarët do të mësojnë shumë të vërteta të këndëshme, do ta kuptojnë sesa e gabuar është të akuzosh Hoxhën për tradhëti kundër Kosovës.
Këto ditë një tjetër figurë e rangut të lartë
të nomenklaturës së ushtrisë shqiptare, ka pranuar të
hap dosjen e kujtimeve të tij personale. Dhe nëse ka njeri në
Shqipëri që e din të vërtetën e kësaj çështjeje
ai është pa dyshim Veli Llakaj, Ish-shefi i Shtabit të Përgjithshëm
të Ushtrisë Shqiptare. Çështja është nëse
duhet t`i besohet atij. Në një intervistë Llakaj flet për
një plan tepër sekret të ushtrisë shqiptare që parashikonte
çlirimin e Kosovës. Madje ai pretendon të ketë qenë
njëri nga hartuesit kryesor të këtij plani.
"Po, ka ekzistuar një plan i tillë i hollësishëm e
tepër sekret, i rëndësisë së veçantë. Hartues
jam unë me Maliq Sadushin, nën drejtimin e Mehmet Shehut. Sigurisht,
gjithçka bëhej me aprovimin e komandantit të përgjithshëm.
Është hartuar në prill të vitit 1980, i cili nuk u vu në
zbatim për arsye objektive në atë kohë. Por theksoj se ky
plan tepër sekret ruhej në dy kasaforta; në një kasafortë
të vogël ku ishte vetëm pjesa tekstuale dhe grafike e këtij
plani dhe çelësat e kësaj kasaforte të vogël dokumentare
mbaheshin nga Mehmet Shehu. Ndërsa kjo kasafortë e vogël ruhej
në një kasafortë më të madhe, të shefit të
Shtabit të Përgjithshëm në një zyrë të veçantë
të dokumenteve luftarake të Shtabit të Përgjithshëm,
dhe çelësat e kësaj kasaforte mbaheshin direkt nga shefi i
Shtabit të Përgjithshëm dhe nga askush tjetër. Pra, ky rregull
garantonte që asnjë njeri nuk mund të hapte këto dokumente
pa qenë prezent ne të dy.
A mendoni se Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu e kanë tradhtuar Kosovën dhe kanë qenë kundër çlirimit të saj, siç është folur e shkruar jo pak gjatë këtyre viteve të fundit?
Absolutisht jo. Do të them vetëm një hollësi për sot. Mehmet Shehu më ka takuar mua me një grup aktivistësh të Kosovës në Festivalin Folklorik të Gjirokastrës që më 1979-ën, të cilët ishin në krye të revoltave e demonstratave të njohura më 1980-ën. Edhe sot ruaj miqësinë me ta. Po të njihesh me planin për çlirimin e Kosovës, do të njihesh edhe me qëndrimin dhe përpjekjet e Enverit për çlirimin e saj, si ideatori kryesor për një Kosovë të lirë e sovrane, deri në dhënien e detyrës direkte Shtabit të
Gjatë luftës në Kosovë, ju e shumë kolegë tuaj keni qenë atje, diçka më konkretisht?
Çlirimin e Kosovës (çlirim për mua është pavarësia e plotë që presim) çdo bashkëkombas e ka pasur peng, e për më tepër unë që hartova dy dekada më parë planin për çlirimin e Kosovës dhe i kisha një borxh të madh Kosovës në këtë rast për tia shlyer. Une e pranoj hapur se kam qenë në Kosovë, shto këtu dhe Medvegjë-Bujanovc e tokat shqiptare në Maqedoninë e sotme, jo vetëm ditën që nisi lufta e deri sa mbaroi, por dhe më parë. Duke ua lënë të drejtën e leximit të arkivës sime personale, për këtë rast, disa detaje mund tua them dhe në këtë intervistë. Na erdhi një platformë nga Këshilli i Mbrojtjes së Kosovës, si shoqatë e Ushtarakëve Shqiptarë në Rezervë, të cilën na e dorëzoi një emër i njohur kosovar. Na kërkohej ndihmë direkte për përgatitjen e disa grupe kuadrosh e luftëtarësh nga ana ushtarake, njëkohësisht dhe ndihmë direkte me kuadro të larta në shtabe e drejtim luftimesh në tokat kosovare të pushtuara. Dua të theksoj këtu dhe ndihmën që ka dhënë në këtë drejtim dhe kolegu im, Zyhdi Kroi, kryetar i Shoqatës Kombëtare të Ushtarakëve shqiptare në Rezervë. Kemi takuar edhe presidentin e vendit Rexhep Mejdani për këtë "mëkat" tonin, e sigurisht ai bëri atë që duhet të bënte. Pra kemi bërë vetëm detyrën, ndonëse mund të ndodhte, siç kemi disa raste, që mund edhe unë të mos isha sot këtu me ju në këtë intervistë.
Nga kjo pjesë e intervistës së zotit Llakaj dhënë një të përditëshmes në Tiranë, duket se hidhet dritë mbi një epokë shumë të errët të historisë pesëdhjetë-vjecare të shqiptarëve. Zoti Llakaj ka dhënë prova të shumta se i përket asaj pjese të ushtrisë komuniste që i dedikohej me mish e me shpirt mbrojtjes së Atdheut dhe detyrës fisnike të ushtarakut. Mos vallë Llakaj me shokë e zbatuan atë plan 18 vjet më vonë dhe garantoi suksesin e jashtezakonshem të UÇK-së? Le të presim botimin e kujtimeve të plota të Komandant Llakos dhe hapjen e dosjeve tepër sekrete për të mësuar të vërtetën e plotë.
Veli Llakaj, ish-shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë
dhe zëvendësi i parë i ministrit të Mbrojtjes, në këtë
numër tregon se si u përgatit dhe u mbrojt plani sekret
i ndërhyrjes ushtarake të Shqipërisë për çlirimin
e
Kosovës, personat që hartuan dhe u njohën me ‘të si
dhe
masat ruajtëse e përgatitja me shtabe e trupa për zbatimin konkret të tij. Enveri: “Me Traktatin e
Varshavës e rregulloj unë dhe Mehmeti!”
“Shpërthimi” për çlirimin e Kosovës
Riparimi i një padrejtësie historike,
ndarja e Shqipërisë me kufijtë e vitit 1913, lënia
jashtë saj e Kosovës, tashmë vjen një moment që nga
krerët e atëhershëm të shtetit shqiptar, ndreqja e kësaj
padrejtësie, të shikohej nëpërmjet një ndërhyrje
ushtarake. Siç është përfolur në opinion, në
median
vendëse dhe të huaj, veçanërisht pas vitit 1990, por siç
konfirmohet në detaje edhe nga ish-shefi i Shtabit të
Përgjithshëm të Ushtrisë në vitet 1974-1982, Veli
Llakaj, në shënimet e tij për çlirimin e Kosovës
nga
ushtria shqiptare, u përgatit një plan tepër sekret i
rëndësisë së veçantë, që njihej vetëm
nga 4 veta
gjithsej, e që ishte gati për t’u vënë në zbatim.
Në
funksion të ndërhyrjes ushtarake, siç mësohet nga
dokumentet e kohës dhe rrëfimet e protagonistëve, janë
zhvilluar një sërë stërvitjesh të ndryshme me shtabe
e
trupa në atë kohë, me rikonjicione të plota, deri në
precizimin e detyrave për të gjitha nënrepartet,
repartet e njësitë që do të merrnin pjesë në çlirimin
Kosovës. Enver Hoxha si komandant i përgjithshëm i
Forcave të Armatosura, u lë detyrë vetëm 45 ditë
hartuesve të planit “Shpërthimi”, Veli Llakajt e Maliq
Sadushit. Por ajo që bie në sy gjatë shënimeve dhe që
ishte e pabesueshme për kohën, e pse jo deri në ditët e
sotme, është fakti i sigurisë që garantonte Enveri se
Traktati i Varshavës nuk do të ndërhynte në luftime për
të penguar çlirimin e Kosovës nga ushtria shqiptare. Kjo
për faktin se Shqipëria jo vetëm kishte dalë nga ky pakt
ushtarak i vendeve të Lindjes, por e kishte denoncuar
atë botërisht si organizëm pushtues. Mbi këtë bazë
e
garanci të komandantit të përgjithshëm të Forcave të
Armatosura, dy ushtarakët madhorë shqiptarë, së bashku
me Mehmet Shehun, hartojnë planin e ndërhyrjes ushtarake
“Shpërthimi” dhe përgatisin forcat e mjetet për
realizimin e tij. Por ka qenë kushti i vënë nga Traktati
i Varshavës dhe komandanti i tij, Viktor Kulikov, (me të
cilat do të njihet lexuesi në numrat në vazhdim) në
takimet sekrete me dyshen Mehmet-Veli, që do të mbanin
për shumë kohë të kyçur në kasaforta të
dyfishta këtë
plan ndërhyrjeje. Në këtë numër, Llakaj sjell për
lexuesit detaje interesante gjatë kontakteve me Enverin,
bashkëpunimin me Mehmetin etj., dhe si u realizua kjo
detyrë.
Nga Kujtim Boriçi
Nesër do të
lexoni:
-Përfundimi i planit “Shpërthimi” dhe
mbrojtja e tij para komandantit të përgjithshëm. Maketi
i fushëbetejës në një nga mjediset e siguruara të
Komitetit Qendror.
- Si dhe pse u vendos që me
planin sekret për ndërhyrjen ushtarake në Kosovë të
njihen kundrejt firmës edhe Adil Carcani, Ramiz Alia dhe
Kadri Hazbiu.
- Masat ruajtëse të dokumentit,
përgatitja me shtabe dhe trupa për zbatimin tij në
terren.
Propozim interesant dhe befasues
Isha përgatitur t’i raportoja Enverit për çdo
problem në strukturat e ushtrisë, por nuk e kisha
menduar se thirrja ime urgjente në zyrën e tij së bashku
me Mehmet Shehun do të kishte një tematikë tepër të
rëndësishme, për mua, të papritur! Gjithsesi, nën
efektin e “garancisë” që më afroi Enveri me shprehjen:
“Po sikur ta rregulloj unë me Mehmetin që forcat e
Traktatit të Varshavës të mos ndërhyjnë, a mund të
futemi e të çlirojmë Kosovën?”, duhej të bëja
llogaritë
shumë shpejt e të përgjigjesha. Të them të drejtën
u
shushata fare, se si ka mundësi kur ne shaheshim përditë
me revizionistët e të gjitha vendeve të Lindjes e në
mënyrë të veçantë me ata sovjetikë, si mund
ta
rregullonin këta këtë çështje luftarake kaq kapitale!
Pa
u menduar fare, por me një analizë të shpejtë që bëra
të
raportit të forcave e situatës luftarake në luftën e
pritshme, i përgjigjem: “PO!”. Bëhet fjalë për
më shumë
se dy dekada e gjysmë më parë, e ndoshta, ky moment e
kjo bisedë ka qenë i pari për mua të mësoj se ç’është
politika, ku jo çdo gjë që thuhet e premtohet haptas,
është e do të bëhet ashtu siç thuhet; përkundër,
në të
shumtën e rasteve, ndodhe kundërta!<BR>Pasi e pranova
këtë version, megjithëse jo shumë bindës për mua,
duke
menduar se këta kërkojnë të më fusin në valle
që të
bëhet një plan i ndërhyrjes ushtarake për çlirimin
Kosovës dhe pastaj shohim e bëjmë sipas situatave që
mund të krijohen. Enveri më merr mendimin se sa kohë më
duhen ta paraqes planin tek ai dhe Mehmeti për miratim.
Unë ju përgjigja se kjo varet me sa persona do të
punojnë për hartimin e tij. Ndërhyn Mehmeti: ”Do të
punosh vetëm me një person dhe unë, (pra, Mehmeti, V.
Ll. ), do të jem në krye të këtij grupi pune”. Kërkova
30 ditë kohë. Enveri më thotë: ”Po të lëmë
45 ditë, por
plani të jetë i argumentuar saktësisht e deri në çdo
detaj nga ana ushtarake”. Marrja e detyrës u bë fakt i
kryer, ishte një detyrë e vështirë, jo e lehtë, por
thellë ndjeva një gëzim e kënaqësi të pa provuar.
Meqenëse më lejohej të bashkëpunoja vetëm me një
njeri,
nuk ishte e lehtë të zgjidhja e për më tepër të
vendosja
vetë. Kërkova se a kishin ata ndonjë mendim se me cilin
do të punoja unë. Enveri më thotë: ”Zgjidhe vetë!”
Propozova nja tre persona, ndër kuadrot më të lartë e më
të përgatitur ushtarakë të vendit. Pasi dëgjojnë,
Mehmeti i thotë Enverit: ”Do të punojë vetëm me Maliq
Sadushin që është zëvendësministër i Mbrojtjes,
është i
aftë, konspirativ, ka mbaruar akademinë ushtarake
“Frunze”, ndërsa unë do të jem në krye të
këtij grupi!”.
Mehmeti i kishte idhuj të gjithë ata ushtarakë që kishin
mbaruar akademitë ushtarake “Frunze” dhe “Vorshillov”,
por Maliqi qe i përzgjedhuri i tij, edhe për faktin se
ka qenë partizan i Brigadës 5 Sulmuese në çlirimin e
Kosovës dhe e njihte shumë mirë terrenin, garanci kjo e
domosdoshme për një planëzim e zbatim të saktë të
planit
luftarak. Për mua, ishte një kënaqësi tepër e veçantë
se
do të punoja me Maliqin për hartimin planit për
ndërhyrjen ushtarake në Kosovë, për faktin se ishim
shokë, kolegë, njiheshim mirë, si dhe ishte
profesionalisht tepër i aftë.
Fillimi i punës për përgatitjen e planit
Ajo natë, për mua, ishte
një natë ankthi. Vrisja mendjen se si do të veprohej më
tej, çfarë detyra do të merrja, si do ta filloja punën,
çfarë vështirësish do të hasja, e shumë e shumë
gjëra të
tjera. Gjithçka kishte ardhur papritur, e tashmë suksesi
i planit dhe operacioni i pritshëm varej nga ne.
Të
nesërmen e asaj dite Mehmet Shehun vjen në zyrat e
Ministrisë së Mbrojtjes Popullore, më thirri mua dhe
shokun Maliq Sadushi, ku na precizoj detyrat përkatëse,
na dha orientime shumë precize ashtu siç t’i jepte ai.
Afërsisht na përcaktoi zonat e veprimeve luftarake të
çdo korpusi që do merrte pjesë në këtë operacion,
brigadat e këmbësorisë, të tankeve, të artilerisë
dhe
llojeve të armëve e shërbimeve për çdo specialitet,
afërsisht vendkomandën e grupit operativ të Shtabit të
Përgjithshëm që do të drejtonte operacionin, disa
vendkomanda rezervë në drejtimin e Maqedonisë e të Malit
të Zi, vendkomandat e korpuseve e të brigadave,
drejtimet e goditjeve kryesore për çdo drejtim, rezervat
materiale në ushqim, veshmbathje e medikamente mjekësore
etj. Na përcaktoi afërsisht edhe të gjitha njësitë
ushtarake që do të merrnin pjesë në operacion, duke
caktuar edhe njësitë sulmuese apo repartet e zbulimit që
do të vepronin në terrenet më të vështira e që
do të
jepnin goditje rrufe e në befasi. Pasi na dha detyrat e
mësipërme, Mehmeti shtoi: “Unë kaq munda t’u jap
për
sot, ju i shikoni dhe veproni me kompetencë vetë, ashtu
si ta gjykoni dhe mos i qëndroni strikt këtyre që ju
them unë”. <BR>Ai u interesua shumë edhe për hartat
topografike me të cilat do të përpilohej plani, duke më
porositur mua që të shikoj me shumë kujdes hartat që të
jenë sa më të reja e të kenë sa më shumë
objekte, në të
kundërt dërgoni me urgjencë në Austri ose Zvicër. Për
këtë Mehmeti shtoi: “Të merrni hartat më të fundit
(të
reja e me shumë objekte), mos llogarisni çmimin se sa
janë!”. Më pas shtoi: ”Kjo punë kërkon operativitet,
iniciativë dhe marrje përgjegjësie mbi vete, e mos u
mbytni me një pikë uji!”. Pra, si duket, ai (M.SH)
kishte menduar e punuar tërë natën dhe të nesërmen
na i
komunikoi ne këto detyra. Për problemin e hartave, u
konsultova me shefin e Degës së Topografisë në
Ministrinë e Mbrojtjes shokun Limoz Alimucaj dhe
drejtorin e Institutit të Topografisë shokun Përparim
Likaj. Mbasi ju kërkoj hartat për një studim të
hollësishëm të terrenit, në trojet etnike shqiptare
(Mali i Zi-Kosovë-Maqedoni), pa u treguar qëllimin e
vërtetë pse i doja. Ata më rekomanduan, sipas të dhënave
që kishin, se harta të tilla me objekte të sakta e të
imtësishme kishte kryesisht në Austri. Atëherë bisedova
me Përparim Likën dhe ai u dërgua në Zvicër për
blerjen
e këtyre hartave, i shoqëruar nga një punonjës i
Ministrisë së Punëve të Jashtme, pjesëtar i zbulimit
të
jashtëm. Këto harta u blenë me ato çmime që afruan
austriakët. U sollën në Shqipëri, u përgatitën
nga grupi
përkatës i Institutit të Topografisë dhe iu dhanë
Shtabit të Përgjithshëm në përdorim. Pra, plani i
ndërhyrjes ushtarake në Kosovë, i quajtur “Shpërthimi”,
u përgatit mbi bazën e këtyre hartave që kishin të
dhëna
të hollësishme të terrenit dhe objekteve përkatëse.
Ekskluzive/ Veli Llakaj, një nga dy hartuesit e planit
për ndërhyrje ushtarake në Kosovë, në këtë
numër tregon për stërvitjen e korpuseve, grupimeve e reparteve
autonome të vendit që ishin planifikuar për zbatimin e operacionit
të koduar „Shpërthimi“. Njëkohësisht, ai tregon
fatin e planit dhe porosinë e Mehmet Shehut gjatë kyçjes së
planit në disa kasaforta.
Edhe pse kanë kaluar plot 26 vjet nga hartimi i planit për ndërhyrje
ushtarake në Kosovë, (çlirimin e saj) hartuesit e tij, ende
disa hollësi vazhdojnë t’i mbajnë sekret, duke mos e gjykuar
të arsyeshme t’i bëjnë publike tani. Në arkivën
personale të ish-shefit të Shtabit të Përgjithshëm
të Ushtrisë, Veli Llakaj, për periudhën 1974-1982, ndodhen
dhe tre kapituj të veçantë (shënime) që ai na kërkoi
të mos jenë pjesë e dosierit në vazhdim. Në dy prej
tyre bëhet fjalë për takimet (dy të tilla) që autori
dhe Mehmet Shehu kanë bërë me ish-kreun e Traktatit të Varshavës,
Viktor Kulikov, lidhur me idenë e zbatimit të planit të ndërhyrjes
në Kosovë. Ky fakt, pra, këto takime (të bëra në
kohën kur Shqipëria kishte dalë nga Traktati i Varshavës
dhe e kishte denoncuar atë), ndonëse është përfolur
edhe në median vendëse dhe të huaj këto vitet e fundit,
(kushti: “Nuk do të ndërhyjmë në operacion, por pas
tij rikthehuni në Traktat...”), ushtarakët madhorë shqiptarë
e gjykojnë të mos japin detaje. I këtij mendimi është
dhe bashkautori i planit „Shpërthimi“, Maliq Sadushi. Duke
qenë të përgjegjshëm për detyrat e larta shtetërore
që kanë pasur, edhe kërkesa e mësipërme erdhi pas një
konsulte që Llakaj e Sadushi bënë këto ditë.
Ndërsa kapitulli i tretë në vazhdim bën fjalë për
numrin e reparteve dhe njësitë që ishin planëzuar e përgatitur
për të kryer veprimet luftarake në tokën kosovare, numrin
e forcave dhe drejtimet konkrete të operacionit që do të kryenin.
Megjithëse pas vitit 1990, veçanërisht në trazirat e 1997-ës,
nga shumë institucione shtetërore, përfshi edhe Ministrinë
e Mbrojtjes, sekretet dolën sheshit, në respekt të ligjit e detyrës
që kanë pasur hartuesit e „Shpërthimi“, nuk duan
të jenë pjesë e shkeljes apo neglizhimit të ligjit. Ndërsa
shkaku i arkivimit të planit për një moment tjetër të
përshtatshëm, për ushtarakët është problem i politikës
dhe udhëheqjes më të lartë shtetërore të kohës.
Ndërkohë, shënimet e publikuara në numrin e sotshëm
të gazetës nga Llakaj, bëjnë fjalë për vitin 1980,
kohë në të cilën sapo kishte përfunduar plani për
ndërhyrjen ushtarake në Kosovë, ishte bërë konsulta
me Enver Hoxhën e nisin përgatitjet për aftësimin e shtabeve
dhe trupave për detyrat e përcaktuara në këtë plan.
Ekskluzive: Në këtë numër, ish-Shefi i Shtabit të Ushtrisë
Shqiptare në
vitet 1974-1982, Veli Llakaj tregon se si ai së bashku
me zëvendësministrin e Mbrojtjes, Maliq Sadushi, nën
drejtimin e Mehmet Shehut, e me përkujdesjen e Enver
Hoxhës, përgatitën planin e ndërhyrjes ushtarake për
çlirimin e Kosovës, të koduar “Shpërthimi”
si dhe
argumentimin e mbrojtjen e tij, para Komandantit të
Përgjithshëm të Forcave të Armatosura. Plani “Shpërthimi”,
përgatitet dhe mbrohet para Enverit.
Detajet e hartimit të një plani “Top-Sekret!” Një
punë voluminoze nga ana
tekstuale dhe grafike, shoqëruar me sigurimin e bazës
materiale dhe ndërtimin e moketit të terrenit luftarak,
nga dy ushtarakët më të lartë të vendit, përkatësisht
Veli Llakaj e Maliq Sadushi, brenda një afati kohor prej
45 ditësh të dhënë nga Komandanti i Përgjithshëm
Enver
Hoxha, çon në përgatitjen e planit të koduar
“Shpërthimi”, për ndërhyrje ushtarake në çlirimin
e
Kosovës. Mehmet Shehu, në atë kohë Kryeministër i vendit
e njëkohësisht Ministër i Mbrojtjes, që ishte ndërkohë
dhe drejtues i planit, siç konfirmon në shënimet e tij
Veli Llakaj, ka dhënë një kontribut tepër të çmuar
në të
gjitha fazat e punës, që nga ideja, llogaritja e
raportit të forcave e mjeteve, detajet e ndeshjes në
fushën e luftimit etj. E gjithçka është kryer me
përgjegjësi e me sekret tepër të madh. Njëkohësisht,
hartuesit, (që duhet të ishin dhe zbatuesit e
“Shpërthimit” në terren), janë përgatitur dhe
për
mbrojtjen e këtij Plani para Enver Hoxhës. <BR>Në
shënimet e tij, autori Veli Llakaj jep gjithashtu detaje
tepër interesante, të panjohura deri tani, që nga
interesimi i Enverit për mbarëvajtjen e punës, deri tek
transferimi i maketit plastik (terreni në miniaturë) nga
zyra sekrete e Shtabit të Përgjithshëm, në një nga
sallat e Byrosë Politike të Komitetit Qendror, ku duhet
të shihej e miratohej nga Enver Hoxha. Gjithçka bëhet në
konspiracion të plotë, brenda afateve të caktuara,
miratohet nga Komandanti i Përgjithshëm dhe nis puna
teorike e praktike e Shtabit të Përgjithshëm për
përgatitjen e Shtabeve të reparteve, njësive dhe trupave
që ishin planëzuar të merrnin pjesë, në këtë
operacion
luftarak.
Nga Kujtim Boriçi
Si u vendos dhe si u punua ky plan
Mbas mbarimit të punimit të
këtij plani, ku dora e fundit ju dha nga Mehmet Shehu, i
cili bëri dhe ndryshimet përkatëse për çdo njësi
dhe për
çdo drejtim, tashti ai ishte gati për miratim. Të gjitha
ndërhyrjet, ndryshimet apo më saktë sugjerimet e
Mehmetit, që u ripërfshinë në Planin “Shpërthimi”,
u
bënë në konsultë me mua dhe Maliqin.
Pas kësaj
pune
me shumë përgjegjësi, unë do të theksoja se shoku im
Maliq Sadushi ka meritë të veçantë në këtë
çështje, pasi
me mendimet e njohuritë e pashtershme të tij, punoi që
nga fillimi deri në fund, derisa materiali u dorëzua në
destinacion dhe u quajt i pranueshëm, për t’u vënë
në
zbatim pa hezitim. Ky material është daktilografuar nga
sekretari personal i Mehmet Shehut, Peçi Kalluçi dhe
askush tjetër nuk ka parë apo ka pasur dijeni për të,
kurse të gjitha hartat përkatëse, janë punuar nga unë
mbi bazën e materialit teorik, i parë dhe i konsultuar
me Maliq Sadushin.
Paraqitja e materialit te Enver Hoxha
Disa ditë më vonë, mbasi Mehmeti i kishte
raportuar Enverit se plani është gati, ky i kishte
kërkuar që, kur t’a shikoni të arsyeshme mund ta
shikonte. Haxhi Kroi, ish-sekretar personal i Enverit,
më merr në telefon dhe më thotë se nesër në ora
10.00,
të kërkon Komandanti në zyrë bashkë me atë materialin.
Në vazhdim të bisedës, Haxhiu shtoi se nuk i kishte
thënë se për çfarë materiali bëhej fjalë.
Falenderova
Haxhi Kroin dhe i thashë se e di çfarë materiali kërkon
shoku Enver. Në orën e caktuar shkova dhe ju paraqita
ushtarakisht. Më ftoi të ulem si zakonisht, më pruri një
kafe, filloi bisedën tepër shoqërore, për të më
hequr
sado pak emocionet që mund të kisha. Ishim vetëm për
vetëm. (Shefi i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë,
Veli Llakaj dhe Komandanti i Përgjithshëm i F.A., Enver
Hoxha). Siç e kam thënë edhe në shënimet e mëparshme,
ishte normë që Shefi i Shtabit të Përgjithshëm të
Ushtrisë, takohej çdo muaj me Komandantin e Përgjithshëm
të Forcave të Armatosura, për raportim rreth problemeve
të ndryshme në ushtri apo në fushën e mbrojtjes së
vendit, por ky takim i radhës me Enver Hoxhën, ishte
ndryshe, krejt i veçantë e për një problem tepër
të
rëndësishëm.
Pas pak, unë isha gati që t’i
raportoja
për çka ai më kishte thirrur. Nxora materialin teorik,
dhe i tregova se gjithçka që kanë hartat, janë të
pasqyruara e mbi bazën e materialit teorik. Ndofta nuk i
erdhi mirë që ia thashë këtë detaj, se e pashë
që nuk
reagoi si duhet, pra, pashë ndryshimin nga gjendja e
mëparshme në fizionominë e tij. E shfletoi komplet
materialin teorik, por pa e lexuar me kujdes, pra
kalimthi, diku lexonte me kujdes, diku e kthente fletën
shpejt. Në fund, kërkoi hartat. I vendosa mbi tavolinë
atje ku ishte ulur, por ai u ngrit menjëherë në këmbë
dhe kërkoi të hapen plotësisht mbi tavolinë. Këto i
pa
me shumë kujdes dhe diku bënte ndonjë pyetje. Në fund,
më thotë se materialin do e këndojë me shumë kujdes,
por
hartat nuk mund ti shikojë dot. Më pyeti: “A ka ndonjë
formë tjetër për të mi treguar më konkretisht së
në
terren?”. I përgjigjem: “Shoku Komandant ne kemi një
topolastik në Shtabin e Përgjithshëm, apo maket relievi
që ka gjithë të dhënat e Shqipërisë Etnike, atje
mund ta
shikoni shumë mirë, sikur të jeni në terrenin konkret ku
do të zhvillohen veprimet luftarake!”. Duke ma aprovuar
këtë ide, ndërhyri duke kërkuar një mundësi për
të
ardhur në Ministrinë e Mbrojtjes, një objekt, pasi
ardhja thjeshtë për të parë Planin luftarak në terrenin
plastik, mund të krijonte mundësi apo premisa për
hamendje të ndryshme, që gjithsesi, nuk do të ishin në
funksion të ruajtjes së sekretit.
Për këtë
i
propozova që ai mund të merrte një takim me kuadrot e
Ministrisë së Mbrojtjes, dhe atje pas takimit në zyrat e
Shtabit të Përgjithshëm, mund ta shikojmë mjaftë mirë
e
tepër natyrshëm. Ai këtë mendim, nuk di pse, nuk e
përkrahu, por kërkoi që unë të shikoja sallën
e Byrosë
Politike dhe mundësinë e vendosjes atje. Kështu u bë, e
pamë sallën dhe ajo ishte e bollshme. Atëherë urdhëroi
Haxhi Kroin ta boshatisë zyrën e të më dorëzojë
mua
çelësat për të punuar. Sigurisht, nuk kishte sesi të
mësohej nga të tjerët, qoftë dhe njerëzit më pranë
Enver
Hoxhës, se përse më duheshin konkretisht mua çelësat
e
sallës së Byrosë Politike, pasi unë isha Shef i Shtabit
të Përgjithshëm dhe kisha probleme pune me Komandantin e
Përgjithshëm. Për ta vendosur maketin dhe të hidhja
gjithë situatën në maket nga harta, i kërkova 10 ditë
kohë, për të cilën ai ishte dakord. Nuk i thashë asgjë
për vështirësitë që kërkoheshin në montimin
e këtij
maketi, sepse ai kërkonte specialistë topografë dhe
kështu, mundësia e dekonspirimit ishte evidente.
<BR>Para se të largohesha, Enveri më thotë: “Veli,
mi
sistemo të gjitha materialet dhe ma mbyll këtë
kasafortë!”. Kështu bëra. Më pas, ai thirri Haxhi
Kroin
dhe i tha që kasafortën e vogël ku ishin dokumentat t’a
fuste në kasafortën e tij (Enverit), që e kishte në fund
të zyrës ose në të hyrë të derës. Haxhiu
futi materialet
dhe i dorëzoi çelësat e kasafortës Enverit. Ai më
tha të
marr çelësat e kasafortës që mbylla unë. Kështu
bëra. I
mori çelësat e kasafortës së tij, e ashtu si ato
nikoqiret e mira, i vari në rripin e pantallonave. Ishte
për ta patur zili, një veprim i tillë. Enveri, para se
unë të largohesha prej tij, më kërkoi dokumentin që
tregonte se a i mora në dorëzim materialet luftarake për
t’i firmosur?! U ndodha ngushtë dhe i thashë: “Nuk kam
marrë asnjë lloj dokumenti, që tua jap juve ta
firmosni!”. Me takt, por prerë, Enveri këtu ndërhyri, më
tërhoqi vëmendjen se rregulli është rregull dhe sekreti
është sekret, kjo nuk ka asnjë përjashtim. “Prandaj
mos
e bëni më këtë gabim!!”,- shtoi në fund të
bisedës.
Tani nisnin vështirësitë e tjera për mua, së
pari
ato teknike për çvendosjen e montimin e maketit plastik
në sallën e Komitetit Qendror, e së dyti, personat që do
të ingranoheshin në këtë punë, pasi për një
gjë të tillë
duheshin specialistë.
Njoftoj Mehmet Shehun për këtë
vështirësi, dhe ai ra dakord që Drejtori i Institutit të
Topografisë, Përparim Likaj dhe Shefin e Degës së
Topografisë pranë Shtabit të Përgjithshëm, Limoz
Alimuçaj, duke ju thënë se: “Komandanti kërkon dhe
një
herë të shikojë Planin Operativo-Strategjik të Mbrojtjes
së vendit, në një nga mjediset e Komitetit Qendror”. Po
kush mund ta besonte, sidomos Përparimi që kishte blerë
dhe hartat jashtë shtetit. Gjithsesi, ata ushtarakë të
talentuar, ndonëse jam i sigurtë se diçka, në mos më
shumë, kishin kuptuar, asnjëherë nuk hapën gojë, as
edhe
shumë më vonë.
Pas vendosjes së maketit dhe hedhjes
së situatës, njoftova Komandantin se jemi gati për ta
demonstruar gjithë materialin ne maket. Pas dy ditësh më
thirri, dhe e pamë gjithë materialin e operacionit një e
për një, gati më shumë se 2 orë. Ishte tepër kurioz
të
dinte dhe saktësira e hollësira, përveç atyre që
kishte
lexuar në materialin teorik. Mbasi mbaruam, më porositi
që kam biseduar dhe me Mehmetin, e këtë materal duhet ta
lexojnë Adil Çarçani, Ramiz Alia dhe Kadri Hazbiu në
zyrat e Shtabit të Përgjithshëm, kundrejt firmës.
Lajmërimin, më tha më tej Enveri, do ta bëjë Mehmeti.
Kështu u bë dhe këta persona e kanë lexuar materialin
teorik dhe mbas materialit, kanë firmat përkatëse.
E vërteta për ekzistencën dhe arkivimin e planit të ndërhyrjes
ushtarake për çlirimin e Kosovës, si dhe të pavërtetat
e spekulimet e ndonjë ish-ushtaraku periferik në strukturat ushtarake
të kohës, janë shënimet e radhës që ish-shefi
i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë dhe zëvendësministër
i parë i Mbrojtjes në vitet 1974-1982, Veli Llakaj, jep sot për
lexuesin.
E vërteta dhe spekulimet rreth planit të ndërhyrjes në Kosovë
Ruajtja e sekretit, “leksion“ i Llakajt për spekulantët
Konspirativ dhe fanatik për të mos bërë publik në detaje
shkaqet që çuan në arkivimin përkohësisht të
planit “Shpërthimi”, ndonëse në median vendëse
dhe atë të huaj është folur e shkruar edhe për këtë
fakt, në këtë numër të gazetës Veli Llakaj, ish-bashkëpunëtori
më i afërt ushtarak për 8 vjet i “poliagjentit” Mehmet
Shehu, dhe një nga dy hartuesit e këtij plani, jep vetëm sasinë
e forcave të planëzuara për realizimin e ndërhyrjes. Sipas
tij, rreth 65% të forcave do të futeshin në operacion direkt
në territorin e Kosovës, ndërsa 30% në krah, përkatësisht
nga Maqedonia dhe Mali i Zi. Plani parashikonte gjithashtu të niste me
një numër 30 mijë forcash, por që në vazhdim të
zgjidhjes së detyrës luftarake, me anë të mobilizimeve,
do të shkonte në 150 mijë. Por si një nga hartuesit e këtij
plani luftarak, ashtu si dhe kolegu tjetër, Maliq Sadushi, ish-zëvendësministër
i Mbrojtjes në të njëjtën kohë, autori Llakaj në
këto shënime të radhës nuk rri pa u ndalur në disa
spekulime të disa autorëve (ndonjëri dhe ushtarak) që pas
vitit 1990, duke dashur të nxijnë udhëheqjen e kohës, figurën
e Enver Hoxhës, ”armiqësinë e tyre për Kosovën”
e vlerësojnë të paqenë edhe trillim ekzistencën e një
plani të ndërhyrjes ushtarake për çlirimin e Kosovës.
Si ish-ushtarak madhor e fanatik për ruajtjen e sekretit, autori i komunikon
opinionit atë që konfirmohet nga njerëz konkretë, protagonistë
të kohës, (ndër kryesorët edhe ai), por që ka ekzistuar
deri vonë në arkivat sekrete të Ministrisë së Mbrojtjes,
por edhe faktin e ekzistencës deri vonë të këtij materiali
në kasafortat e Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë.
E kjo, sipas tij, bëhet për hir të vërtetës.
Ramiz Alia: Enveri, protagonist i historisë
MEMOARE - RAMIZ ALIA
Pas një heshtjee relativisht të gjatë Ramiz Alia rikthehet publikisht në mbrojtje të figurës së Enver Hoxhës dhe Luftës Nacional-Çlirimtare. I thur lavdërime me rastin e 20-vjetorit të vdekjes dhe shpreh indinjatën e tij për refuzimin e dhënies së dëshmisë së veteranit të luftës ish-komandantit të përgjithshëm. Mohon gjithashtu që ish-udhëheqësi komunist të ketë humbur kthjelltësinë mendore në fund të jetës së tij
“E kam takuar dhe kam biseduar
me Enverin edhe një ditë para vdekjes”
“Është shkruar se Enveri vitet, sidomos muajt e fundit të jetës së tij, nuk ishte i kthjellët nga pikëpamja mendore. Kjo nuk është e vërtetë. E.Hoxha vuante nga diabeti qysh nga viti 1948, ndërsa nga shqetësimet kardiake që nga viti 1972, kur pësoi një infarkt. Që nga ajo kohë gjendja e tij ka ardhur duke u rënduar, por asnjëherë nuk iu shmang punës. Në fakt, nuk ka asnjë mbledhje të KQ të Partisë në të cilën të mos ketë marrë pjesë. Bile edhe mbledhjet e Byrosë Politike ose të Sekretariatit të KQ që janë bërë në mungesë të tij numërohen me gishta. Unë e kam takuar dhe kam biseduar me të edhe një ditë përpara se të vdiste.”
“Nuk mund të bëhet leckë lufta
se dikujt nuk i pëlqen Enver Hoxha”
“Veçse duhet thënë fort se një epokë e tërë historike dhe protagonisti i saj kryesor, Enver Hoxha, nuk mund të shuhen e të hidhen poshtë me gjykime të njëanshme dhe të nxitura nga motive personale. Një periudhë e tillë e historisë sonë, lufta që solli çlirimin e atdheut nga pushtuesit e huaj dhe përpjekjet e tërë popullit shqiptar për të ndërtuar e mbrojtur lirinë e pavarësinë e vendit nuk mund të bëhen leckë, sepse dikujt nuk i pëlqen Enver Hoxha. Një qëndrim i tillë nuk bën gjë tjetër veçse hedh baltë mbi historinë e gjithë kombit tonë.”
“Refuzimi i dëshmisë së veteranit,
absurditet i mentaliteteve antihistorike”
“Mentalitetet antihistorike e subjektive të çojnë deri në absurditete. I tillë ishte qëndrimi, kohët e fundit, i Ministrisë së Mbrojtjes lidhur me dhënien E.Hoxhës të dokumentit të Veteranit të Luftës NÇL. Eshtë e pakonceptueshme, por, mbi të gjitha, përbën një ofendim të madh ndaj të gjithë atyre që gjatë uftës u radhitën në repartet e ndryshme partizane dhe luftuan për çlirimin e vendit nga pushtuesit e huaj, që komandantit të tyre të përgjithshëm t’i refuzohet dëshmia e Veteranit të Luftës NÇL.”
Njëzet vjet më parë vdiq Enver Hoxha, nën udhëheqjen
e të cilit Shqipëria u çlirua nga pushtuesit e huaj, fashistët
italo-gjermanë, dhe më pas, për afro katër dekada drejtoi
përpjekjet vigane të popullit tonë për të ndërtuar
një shoqëri të përparuar dhe të begatë, të
karakterizuar nga barazia dhe drejtësia shoqërore, mbështetur
në idealet e socializmit.
Ndaj figurës së E.Hoxhës dhe veprës së tij sot ka qëndrime
të ndryshme. Ka disa që as duan të dëgjojnë për
E.Hoxhën, që veprimtarinë e tij si udhëheqës i luftës
dhe i ndërtimit socialist e “pikturojnë” me ngjyrat më
të zeza që mund të imagjinohen. Nuk kam ndërmend të
polemizoj, as me ata që vijnë nga radhët e Ballit apo të
Legalitetit që, si bashkëpuntorë të pushtuesit, u mundën
gjatë kohës së luftës, apo me antikomunistë që
në ditët e sotme janë të “modës”, as me
ata që gjatë regjimit të kaluar janë persekutuar dhe burgosur,
me të drejtë ose pa të drejtë. Secili ka motivet e veta
personale, të cilat po i shprehin sa nëpër gazeta, aq edhe në
emisione të ndryshme televizive.
Veçse duhet thënë fort se një epokë e tërë
historike dhe protagonisti i saj kryesor Enver Hoxha, nuk mund të shuhen
e të hidhen poshtë me gjykime të njëanshme dhe të nxitura
nga motive personale. Një periudhë e tillë e historisë sonë,
lufta që solli çlirimin e atdheut nga pushtuesit e huaj dhe përpjekjet
e tërë popullit shqiptar për të ndërtuar e mbrojtur
lirinë e pavarësinë e vendit nuk mund të bëhen leckë,
sepse dikujt nuk i pëlqen Enver Hoxha. Një qëndrim i tillë
nuk bën gjë tjetër veçse hedh baltë mbi historinë
e gjithë kombit tonë.
Mentalitetet antihistorike e subjektive të çojnë deri në
absurditete. I tillë ishte qëndrimi, kohët e fundit, i Ministrisë
së Mbrojtjes lidhur me dhënien E.Hoxhës të dokumentit të
Veteranit të Luftës NÇL. Eshtë e pakonceptueshme, por,
mbi të gjitha, përbën një ofendim të madh ndaj të
gjithë atyre që gjatë Luftës NÇL u radhitën
në repartet e ndryshme partizane dhe luftuan për çlirimin e
vendit nga pushtuesit e huaj, që komandantit të tyre të përgjithshëm
t’i refuzohet dëshmia e Veteranit të Luftës.
Për Enver Hoxhën kam shkruar në librat që kam botuar, si
edhe në shtypin e përditshëm. Besoj se Redaksia e gazetës
“Shekulli” do ta plotësojë këtë shkrim, duke
riprodhuar pjesë nga libri im “Duke biseduar për Shqipërinë
”, që është botuar si intervistë në vitin 2001.
Pyetje: Padyshim, personi që dominoi gjatë historisë së re të Shqipërisë ishte Enver Hoxha, udhëheqës i padiskutueshëm, i adhuruar deri në kult. Ju e keni njohur nga afër, bashkëpunuat me të dhe duket se gëzonit besimin e tij. Cili është sot mendimi juaj për Enver Hoxhën?
Përgjigje: Për pesë dekada E.Hoxha ka qenë udhëheqësi
kryesor i Shqipërisë, i dashur dhe i respektuar nga masat e gjera
të popullit. Ndokush thotë se ky qëndrim ishte i imponuar, se
njerëzit "bënin" sikur e donin, kurse në realitet e
kishin frikë, trembeshin prej tij. Kjo nuk është e vërtetë.
Njerëzit e njohën Enver Hoxhën në kohët më të
vështira, gjatë luftës për çlirimin e atdheut nga
pushtuesit e huaj. Ata e njohën jo nëpërmjet shkrimeve, por e
panë me sy në malet e Shqipërisë në krye të partizanëve,
i hapën dyert e shtëpisë dhe i dhanë të hajë nga
buka e tyre.
E.Hoxha ishte organizatori dhe udhëheqësi i Luftës NÇL,
që u kurorëzua me çlirimin e vendit nga nazi-fashizmi. Ai hodhi
themelet e shtetit të ri shqiptar dhe e udhëhoqi popullin në
betejat e mëdha për ta nxjerrë vendin nga prapambetja shekullore
e për të ndërtuar një të ardhme më të mirë.
…
… E.Hoxha ishte i pajisur me një kulturë të gjerë.
Ai i përkiste brezit që lidhte periudhën e Rilindjes sonë
Kombëtare me kohët moderne. E.Hoxha lexonte shumë dhe tepër
shpejt. Natyrisht, vendin kryesor e zinin librat historikë e politikë,
kujtimet e njerëzve të shquar në botë, libra për sociologjinë
e të tjerë. Ai kishte një kujtesë të jashtëzakonshme;
mbante mend çdo gjë që ndeshte me interes në një
libër, ashtu siç kujtonte njerëz dhe emra të atyre që
kishte lexuar ose kishte takuar. Shpesh në bisedat që bënte,
qoftë edhe për jetën partizane, mbante mend emrat e fshatarëve
ku kishte ngrënë, të kuadrove që kishte takuar. Vetëm
me datat e shifrat nuk e kishte mirë, i ngatërronte, duket se për
ato nuk e lodhte mendjen. …
… Aktualisht kundërshtarët e tij, kur flasin për E.Hoxhën,
e cilësojnë diktator, hakmarrës, që nuk ndalej përpara
asgjëje, nëse rrezikohej pushteti i tij. Ata për t'u dhënë
"vërtetësi" këtyre akuzave përmendin veçanërisht
mungesat në fushën e demokracisë apo ekstremizmat që kanë
ndodhur në zbatimin e luftës së klasave, qëndrimet e ashpra
që janë mbajtur si ndaj kundërshtarëve të regjimit,
ashtu edhe ndaj atyre udhëheqësve që në një mënyrë
ose tjetër nuk kanë miratuar vijën e E.Hoxhës.
Eshtë e qartë se gjatë periudhës pesëdhjetëvjeçare
të Shqipërisë së re janë bërë edhe gabime
të ndryshme, si në fushën politike, ashtu edhe në atë
ekonomike. E.Hoxha si udhëheqës kryesor i partisë dhe i shtetit,
natyrisht për këto gabime mban edhe përgjegjësinë kryesore.
Po kështu edhe përsa i përket dënimit ekstrem që u
është dhënë disa kuadrove të larta të partisë,
ose edhe për “mbylljen” e qëndrimet e ngurta në marrëdhëniet
me botën e jashtme, ka ndikuar edhe vetë E.Hoxha, me "dyshimet"
e tij dhe bindjen se Shqipërisë rreziqet i vijnë nga të
huajt dhe komplotet e organizuara prej tyre.
… Është shkruar se Enveri vitet, sidomos muajt e fundit të
jetës së tij, nuk ishte i kthjellët nga pikëpamja mendore.
Kjo nuk është e vërtetë. E.Hoxha vuante nga diabeti qysh
nga viti 1948, ndërsa nga shqetësimet kardiake që nga viti 1972,
kur pësoi një infarkt. Që nga ajo kohë gjendja e tij ka
ardhur duke u rënduar, por asnjëherë nuk iu shmang punës.
Në fakt, nuk ka asnjë mbledhje të KQ të Partisë në
të cilën të mos ketë marrë pjesë. Bile edhe mbledhjet
e Byrosë Politike ose të Sekretariatit të KQ-së që
janë bërë në mungesë të tij numërohen me
gishta. Unë e kam takuar dhe kam biseduar me të edhe një ditë
përpara se të vdiste.
E.Hoxha u shqua si burrë shteti e diplomat me urtësi të rrallë.
Ai në bazën e politikës së jashtme të Shqipërisë
së re vuri parimin e ruajtjes së sovranitetit të plotë kombëtar.
Ai ngulte këmbë që Shqipëria të kishte zërin e
vet në botë, që ajo t'u dilte drejtëpërdrejt zot interesave
të saj, pa "kujdestarë", pa të tretë. Ai qysh
në fillim ka udhëhequr luftën diplomatike për t'i siguruar
shtetit të ri shqiptar një status të barabartë me shtetet
e kombet që morën pjesë në koalicionin antifashist botëror.
E.Hoxha ishte kurdoherë i mirinformuar për çdo gjë që
lidhej me politikën e jashtme. Ai lexonte mjaft libra që kishin të
bënin me historinë e marrëdhënieve dhe me të drejtën
ndërkombëtare, si dhe me zhvillimin e ngjarjeve në rajonet dhe
"vatrat e nxehta" në botë. .. Padyshim, vëmendjen kryesore
të tij e tërhiqnin zhvillimet që lidheshin më shumë
me vendin tonë, si ngjarjet në Ballkan, në pellgun e Mesdheut
dhe në Lindjen e Mesme. Për këto ai reflektonte, diskutonte vazhdimisht,
nxirrte konkluzione dhe shkruante.
Pyetje: Interesimi i tij për ngjarjet ndërkombëtare duket nga pozicioni që ai merrte shpesh lidhur me temat e politikës së jashtme.
Përgjigje: E.Hoxha kishte një intuitë të veçantë.
Ai ishte një takticien i përsosur. Karakteristikë e tij dalluese
ishte aftësia për të reaguar me vendosmëri dhe në kohën
e duhur ndaj ngjarjeve të veçanta. Ditën kur ushtria sovjetike
ndërhyri me forcën e armëve në Çekosllovaki, në
gusht të vitit 1968, Enveri, pa as më të voglin hezitim, e cilësoi
këtë akt si një agresion të tipit fashist, si një veprim
të rrezikshëm që mund të kërcënonte edhe lirinë
e pavarësinë e Shqipërisë...
-Tani, -tha ai, -është koha që vendi ynë edhe de jure të
largohet nga ky traktat ushtarak, që tashmë është shndërruar
në traktat agresiv, njësoj si NATO-ja. Eshtë e vërtetë
që de facto nuk bëjmë pjesë prej kohësh aty, sepse
revizionistët na kanë përjashtuar, por aktualisht ne, nga ana
jonë, duhet ta denoncojmë botërisht Traktatin e Varshavës
dhe të shpallim largimin prej tij për të gjitha efektet.
Fusha tjetër për të cilën E.Hoxha tregonte interes të
veçantë ishte ajo e kulturës. Ai diskutonte vazhdimisht dhe
ka shkruar shumë për problemet që lidhen me këtë temë.
Çdo njeri i paanshëm e ka të lehtë të konstatojë
se te mendimi i E.Hoxhës për kulturën shkrihen pasioni i atdhetarit
dhe kultura perëndimore me të cilën ishte formuar, me logjikën
e rreptë të studiuesit marksist. E.Hoxha nga pikëpamja kulturore
kishte orientim perëndimor, të fituar jo vetëm sepse studimet
i kishte kryer në Francë, por sepse ndiqte përditë zhvillimet
në fushën e kulturës, të letersisë e të artit
në Perëndim. …
…E.Hoxha ishte partizan i pasionuar i trashëgimisë kulturore
të së kaluarës sonë dhe të asaj botërore. Ai ishte
armik i kozmopolitizmit, por edhe i ksenofobisë. Ruaj në shënimet
e mia një bisedë, në të cilën ai thekson:
-Letërsia botërore është një thesar që është
krijuar gjatë rrjedhës së epokave historike. Prandaj një
pjesë e saj nuk u përshtatet kërkesave të sotme. Por, në
kohën e vet, çdo vepër ka ndikuar në zhvillimin e shoqërisë.
... Prandaj e kaluara nuk duhet marrë "kallëp" e të
hidhet poshtë me lehtësi, duke thënë se "e tërë
kjo nuk vlen". Jo, çdo vepër duhet analizuar me kujdes duke
pasur parasysh kohën kur është krijuar.
Kur sjell ndërmend që megjithë këtë në praktikën
tonë artistike e letrare ka pasur "ngurtësi", ose "kufizime"
apo "autocensurë", nuk mund të mos konkludoj se ato qëndrime
në një pjesë të madhe kanë lidhje me paaftësinë
e disa drejtuesve të partisë dhe të pushtetit, si dhe me oportunizmin
e disa krijuesve, të cilët për të qenë "brenda",
tregoheshin gjoja parimorë dhe impononin qëndrime sektare. Por nuk
mund të mos vë në dukje se edhe E.Hoxha për këto shfaqje
ka përgjegjësinë e vet. Nën presionin e situatave të
krijuara ka ndodhur që E.Hoxha, në disa raste, ka qenë kontradiktor
duke iu shmangur bindjeve të tij të brendshme.
Mendimi im është se E.Hoxha qëndron në radhën e personaliteteve
më të shquara që ka nxjerrë nga gjiri i vet populli ynë.
Pavarësisht se sot sundojnë pasionet dhe logjika e hakmarrjes antikomuniste,
historia do t'i japë E.Hoxhës vendin që i përket. Ashtu
siç nuk mund të mohohet Lufta NÇL e popullit tonë kundër
fashizmit, nuk mund të errësohet e të shuhet emri dhe roli historik
i E.Hoxhës në krijimin e përparimin e Shqipërisë së
re.
Ish-presidenti i fundit komunist rrëfen si u largua nga skena politike në vitin 1992. Përse ndodhi rënia e komunizmit në Shqipëri, sipas Ramiz Alisë, që pohon se ndërrimi i sistemeve mund të kishte qenë më gradual, ndërsa tranzicioni i pangarkuar me duf antikomunist, kur ende sot, sipas tij, ndërmjet dy partive politike kryesore shqiptare ka urrejtje “klasore”.
Ramiz Alia: Pse ika nga skena politike më 1992
Mentor Nazarko
Në pjesën e fundit të intervistës së Ramiz Alisë dhënë revistës “ABC”, ribotuar e plotë në gazetën “Shekulli”, ish-presidenti komunist rrëfen rënien e komunizmit në Shqipëri, që sipas tij, ndodhi kryesisht për arsye të jashtme, por edhe si pasojë e vështirësive ekonomike në të cilat ishte mbërthyer Shqipëria. Alia mendon se ndërrimi i sistemeve mund të kishte qenë më i lehtë dhe gradual, se mund të ishin evituar shkatërrimet si dhe dufi antikomunist që sipas tij shoqëron tranzicionin. Madje ish-presidenti komunist shprehet se edhe midis dy partive kryesore shqiptare ndihet ende sot urrejtja “klasore”. Më tej në këtë pjesë të fundit të intervistës së tij të gjatë Alia rrëfen, për herë të parë, çështjen e kredisë prej një milion dollarësh që është folur se Gjermania i ka ofruar Shqipërisë, ndërsa PPSH-ja nuk e ka pranuar. Alia komenton edhe marrëdhëniet e vështira të shtetit komunist me SHBA-në dhe Anglinë deri te marrëdhëniet aktuale me shtetin fqinj, Greqinë. Në fund ai rrëfen se pse u largua nga skena politika shqiptare në vitin 1992.
Vijon nga java e kaluar
Na thoni diçka për rënien e komunizmit në Shqipëri. A kishte mundësi të evitohej dhe, nëse po, si? Ç’rol kishte në këtë rënie konceptimi rixhid i sistemit ekonomik të tij?
Ramiz Alia: Rënia e komunizmit nuk ishte një fenomen vetëm shqiptar.
Ky fenomen ishte rezultat i “Luftës së Ftohtë”, i
përpjekjeve që bota perëndimore antikomuniste bëri gjatë
dhjetëra vjetëve kundër Bashkimit Sovjetik fillimisht dhe vendeve
të Lindjes evropiane më vonë, me qëllim përmbysjen
e sistemit që u vendos në këtë pjesë të botës.
Pas Luftës së Dytë Botërore, në kuadrin e “Luftës
së Ftohtë” Perëndimi e tërhoqi Bashkimin Sovjetik
në garën e ethshme të armatimit. Kjo bëri që në
këtë drejtim të përqendrohen burime të mëdha financiare,
duke lënë prapa, si rindërtimin e vendit të shkatërruar
nga lufta, ashtu edhe nivelin e jetesës së qytetarëve sovjetikë.
Në librin e vet “E ardhmja është te liria” E. Shevarnadze,
që ka qenë një nga njerëzit më të afërt të
Gorbaçovit, ministër i Jashtëm i tij, ka shkruar: “Arritëm
të bëhemi një superfuqi, falë, mbi të gjitha, potencialit
luftarak. Por pikërisht ky zhvillim i tepruar i këtij potenciali,
si dhe ekspansioni i tij i pakontrolluar e kanë katandisur vendin si të
ishte një fuqi e rangut të tretë dhe kanë gjeneruar procese
që e kanë shtyrë atë në buzë të katastrofës....
Siguruam vendin e parë në tregun botëror të armatimeve ...
por u gjendëm në vendin e 60-të në botë përsa
i përket nivelit të jetesës së popullsisë, në
të 32-tin për jetëgjatësinë dhe në të 50-tin
për mortalitetin infantil”. Natyrisht diversioni perëndimor
përfitoi edhe nga këto dobësi të zhvillimit të brendshëm
të Bashkimit Sovjetik.
Përsa i përket Shqipërisë, rënia e komunizmit erdhi
si pasojë e përmbysjes që ndodhi kudo në Lindje pas rënies
së Murit të Berlinit. Pra primar ishte faktori i jashtëm, ndikimi
i ngjarjeve në Lindje, si dhe presioni direkt (politik dhe ekonomik) që
bëhej ndaj “dominosë së fundit” në shumë
rrugë e mënyra. Por padyshim, përmbysja erdhi edhe si pasojë
e gjendjes së vështirë që kalonte vendi, e vështirësive
ekonomike në të cilat ishte mbërthyer Shqipëria. Ju pyesni
a kishte mundësi të evitohej përmbysja që ndodhi? Kur rendi
socialist ra në të gjithë Evropën Lindore, ishte e vështirë,
për të mos thënë e pamundur, që të mbahej më
këmbë ky rend shoqëror në një vend të vogël
si Shqipëria. Por mendimi im ka qenë dhe është se mund të
kalohej më lehtë nga njëri sistem te tjetri, se, duke ndjekur
kalimin gradual, mund të evitoheshin ato shkatërrime që shoqëruan
të famshmet “terapi shock” apo fillimi nga “niveli zero”,
se mund të evitohej ai duf antikomunist që shoqëroi dhe shoqëron
tranzicionin, ajo urrejtje “klasore” që shfaqet edhe sot midis
dy partive kryesore të skenës politike shqiptare.
Ju keni qenë artefic i lëvizjeve për hapjen drejt SHBA-së dhe vendeve të tjera. Ndërsa me Gjermaninë dështuat, ekziston një hipotezë. A ka diçka të pathënë në këto përpjekje? A u bëtë ju i papranueshëm për Perëndimin për vazhdimin e tranzicionit shqiptar?
Ramiz Alia: Jo vetëm për mua, por edhe për shokë të
tjerë të udhëheqjes ishte e qartë se u duhej hapur rruga
marrëdhënieve me botën e jashtme, duke përfshirë edhe
vende të tilla si SHBA-ja, Anglia, RFGJ-ja e BS-ja, me të cilët
vendi ynë nuk kishte marrëdhënie diplomatike. E vërteta
është se për marrëdhëniet me Republikën Federale
Gjermane si dhe me SHBA-në e Britaninë e Madhe bisedimet kishin filluar
duke pasur edhe mendimin pozitiv të Enver Hoxhës. Dihet se kancelari
i Bavarisë, Shtraus, ka ardhur në Shqipëri në verën
e vitit 1984, pra kur Enver Hoxha ishte ende gjallë. Ai autorizoi që
Shtrausi të pritet nga zyrtarët e Ministrisë së Jashtme,
si dhe dha udhëzimet lidhur me kërkesat tona për reparacionet,
si parakusht për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike.
Edhe për bisedimet me Anglinë e SHBA-në ka qenë dakord Enver
Hoxha. Në vitin 1984 si anglezët, ashtu edhe amerikanët, me anën
e Ambasadës Franceze në Tiranë kërkuan që të zgjidhej
çështja e floririt shqiptar, të mbajtur në bankat britanike
qysh nga mbarimi i Luftës Dytë Botërore. Enveri edhe për
këtë gjë ishte dakord dhe dha porositë e nevojshme. Në
shtypin tonë ka pasur mjaft spekulime lidhur me marrëdhëniet
me RFGJ-në. Janë hedhur dyshime, duke e paraqitur çështjen
sikur RFGJ-ja i propozuan Shqipërisë një miliard dollarë
kredi, kurse PPSH-ja nuk i paska pranuar për t’i qëndruar besnike
parimit që nuk marrim kredi nga vendet kapitaliste!
Më vjen keq se, ndonjëherë, turbullirë për këtë
çështje ka shkaktuar edhe ndonjë diplomat që gjoja në
ato kohë paska marrë vesh nga x person gjerman ose i një kombësie
tjetër se Shqipëria e paska refuzuar kredinë gjermane. Jo, kategorikisht,
jo! Gjermanët asnjëherë nuk kanë propozuar ndonjë kredi
të atyre dimensioneve. Pala jonë iu ka kërkuar gjermanëve
reparacionet e Luftës (po, miliona, bile një miliard dollarë).
Por gjermanët na janë përgjigjur zyrtarisht se të tilla
nuk jepnin dot, sepse ua kishte ndaluar Konferenca e Londrës e vitit 1953
midis SHBA-së, Anglisë dhe Francës, që ishin tutorë
të Gjermanisë Perëndimore në atë kohë.
Më në fund, për t’i mbyllur bisedimet dhe për të
treguar se më vonë mund të rriteshin marrëdhëniet tona,
gjermanët vendosën t’i jepnin Shqipërisë 20 milionë
dojçmarka kredi me 1 deri 10 % interes dhe me një afat shlyrjeje
40-vjeçar, njëkohësisht 20 milionë dojçmarka falas
për teknikë e teknologji gjermane. Dhe qeveria shqiptare, pavarësisht
se Kushtetuta e ndalonte, e pranoi këtë kredi. Në atë kohë
ne nuk ishim aq “fanatikë” të nenit të Kushtetutës
që ndalonte marrjen e kredive! Po të ishte kredia prej 1 miliard markash,
do ta kishim pranuar edhe më me entuziazëm. “Gjynahu”
njësoj bëhet, si duke pranuar 20 milionë, apo duke pranuar 1
miliard! Ja, kjo është e vërteta.
Për ta mbyllur përgjigjen e kësaj pyetjeje, ju kujtoj se marrëdhëniet
diplomatike u vendosën me RFGJ qysh në vitin 1987. Një ditë
pas shpalljes së vendosjes së këtyre marrëdhënieve,
unë prita dhe zhvillova bisedime miqësore me zotin Gensher. Ndërsa
marrëdhëniet me SHBA-në dhe Britaninë e Madhe u vendosën
në vitin 1990, megjithëse bisedimet për zgjidhjen e çështjes
së floririt shqiptar, që ishte parakusht i lidhjeve diplomatike, kishin
filluar qysh në vitin 1985. Përsa i përket çështjes,
nëse unë u bëra i papranueshme për Perëndimin lidhur
me tranzicionin shqiptar, nuk më rezulton një gjë e tillë.
Unë dhashë dorëheqjen nga posti i presidentit të Republikës
në prill 1992, jo pse kisha ndonjë presion nga jashtë, por sepse
e quajta të arsyeshme të mos qëndroja në atë post,
pasi zgjedhjet e marsit 1992 u fituan thellë nga PD-ja dhe, për pasojë,
ajo do të kishte si shumicën absolute në Parlament, ashtu edhe
qeverinë. Në klimën e asaj kohe kishte rrezik që presidentit
t’i rezervohej roli i “kukullës”. Prandaj dhashë
dorëheqjen.
A keni ndonjë sugjerim për marrëdhëniet me Greqinë? Ndonjë gjë që vjen nga ajo kohë?…
Ramiz Alia: Kam menduar edhe më parë, po kështu mendoj edhe
sot, se marrëdhëniet e vendit tonë me Greqinë, por edhe
me fqinjët tjerë, duhet të jenë sa më të mira.
Njeriu nuk bën dot pa fqinjët. Ky është ligj i njohur. Përveç
faktorëve të mëparshëm, për marrëdhëniet
e vendit tonë me Greqinë, është shtuar edhe një faktor
shumë i rëndësishëm, sa për Shqipërinë, aq
edhe për Greqinë. E kam fjalën për emigrantët, që
thuhet se janë rreth 800 mijë veta. Me punën e djersën e
tyre këta emigrantë i sjellin vendit tonë të ardhura të
mëdha, që ndihmojnë në rritjen e nivelit ekonomik të
Shqipërisë. Por në të njëjtën kohë ata ndihmojnë
zhvillimin edhe të ekonomisë greke, sepse janë të përfshirë
në të gjithë sistemin ekonomik të vendit fqinj.
Nga ana politike emigrantët shërbejnë si ndërlidhës
midis dy popujve tanë, ashtu siç shërbejnë për këtë
qëllim edhe minoritarët grekë që jetojnë në Shqipëri.
Midis Shqipërisë e Greqisë nuk ka probleme të pazgjidhura
që do të pengonin zhvillimin e mëtejshëm të marrëdhënieve
tona. Minoriteti grek në Shqipëri jeton i lirë, me të drejta
të plota si çdo qytetar shqiptar. Qëndrimi i organeve shtetërore
është korrekt ndaj minoritarëve dhe respekton normat ndërkombëtare
për minoritetet. Në shtypin tonë nga koha në kohë flitet
për të drejta të çamëve në Greqi. Eshtë
fjala për pasuritë që ata kanë matanë kufirit shtetëror.
Më duket se në kuadrin e marrëdhënieve miqësore, me
durim e mirëkuptim, çdo gjë mund të zgjidhet. E drejta
e pronësisë është e njohur edhe nga normat e organizmave
ndërkombëtare. Por zbatimi i këtyre normave kërkon përpjekje
nga të dy palët, kërkon durim dhe jo nervozizëm, që
fatkeqësisht vihet re ndonjëherë, duke e shndërruar këtë
gjë në një problem politik që helmon marrëdhëniet
midis dy vendeve. Mendimi im është që organet shtetërore
të vendit tonë, si këtu në qendër, por edhe në
ambasadën tonë në Athinë, kanë detyrime të shumta
ndaj shqiptarëve-emigrantë që gjenden në Greqi. Eshtë
e pakuptueshme që rreth 800 mijë shqiptarë nuk kanë shoqata
të organizuara, të njohura si nga ambasada jonë, ashtu edhe nga
autoritetet greke, lokale dhe qendrore. Emigrantët kanë shumë
probleme, ndonjë herë edhe konfliktuale me autoritete e me vendas.
Kush i mbron interesat e tyre? Kush ndihmon që ata të ndreqen kur
gabojnë, kur shkelin normat e sjelljes apo rregullat e vendit ku punojnë
e jetojnë? Çfarë bëhet me fëmijët e emigrantëve?
Me shkollimin e tyre, me mësimin e gjuhës amtare? Greqia është
mjaft e përhapur, për pasojë edhe emigrantët gjenden në
çdo anë të saj, në të gjithë ishujt. Ekzistenca
e shoqatave të emigrantëve do të ishte një ndihmë e
madhe që ata ta ndjejnë veten sa më afër atdheut e familjeve
të tyre.
Ju mbeteni një figurë e keqkuptuar në përpjekjet tuaja politike. Nuk ju duan demokratët, por dhe një pjesë e komunistëve. Cili është mezazhi juaj i jetës që mund t’u jepte përgjigje këtyre keqkuptimeve apo...?
Ramiz Alia: Unë nuk pretendoj që çdo politikan, i cilitdo
korrent të jetë dakord me mua, ose të miratojë qëndrimet
e veprimet e mia. Në të gjithë veprimtarinë time kam ndjekur
atë që më ka thënë ndërgjegja ime. Pikërisht
me këtë bindje kam marrë pjesë në Luftën Antifashiste
për çlirimin e vendit, kam milituar në radhët e PPSH-së
dhe me këtë bindje kam punuar me të gjitha fuqitë e mia
për ruajtjen e lirisë e të pavarësisë së vendit,
ashtu siç i jam përkushtuar ndërtimit të Shqipërisë
së re, të një shoqërie të drejtësisë e të
barazisë shoqërore, siç e dëshironim ne, mbështetur
në teorinë marksiste. Kur, si pasojë e përmbysjes që
ndodhi në tërë Lindjen Evropiane, socializmi do t’ia linte
vendin demokracisë pluraliste dhe ekonomisë së tregut, me ndërgjegje
u përpoqa që ky ndryshim të bëhej pa trauma të mëdha
shoqërore e veçanërisht pa gjakderdhje e luftë vëllavrasëse.
Jam i lumtur, që në bashkëpunim me të gjithë shokët
dhe protagonistët politikë të kohës, ndryshimi u bë
i qetë. Padyshim, si çdo njeri, gjatë jetës sime kam bërë
edhe gabime. Por asnjëherë për të përfituar ndonjë
gjë personalisht, asnjëherë me qëllim që të dëmtoj
me ndërgjegje popullin tim apo ndonjë person të veçantë.
Fund
Botuar me lejen e “ABC”
Alia: Ne, komunistët e parë që nuk e njihnim Marksin