AKTORË,ARTISTË,PIKTORË,REGJISORË,SHKRIMTARË,KËNGËTARË,KOMPOZITORË...
www.ereniku.net

Sot ka më shumë diletantë, hileqarë dhe injorantë

NIMON MUÇAJ

Nimon Muçaj
17 prill 2008

Shënimi i 30-vjetorit të Teatrit Kombëtar të Gjakovës nuk meriton të shënohet shkel e shko. Ne aktorët që sado kudo kemi dhënë diçka për kulturën gjakovare dhe shqiptare, e meritojmë të ngjitemi në skenë me ndonjë shfaqje reprezentative të shënohet ky përvjetor i rëndësishëm, ka thënë në një intervistë për Kosovapress, Nimon Muçaj, aktor, regjisor dhe shkrimtar i njohur.

Kosovapress: Cili është mendimi juaj për vetveten?

Muçaj: Jam aktor e shkrimtar, ndonjëherë vetëm regjisor. Që nga viti 1977 kam punuar në Teatrin Popullor të Gjakovës, tash emërtimi i ri Teatri Kombëtar - Gjakovë. Kam interpretuar mbi 100 role në teatër, në TV drama, filma artistik dhe video-projekte të ndryshme artistike. Kam bërë me dhjetëra regji teatrore, televizive, filmike dhe dokumentarë, të cilët shquhen për invencion dhe guxim intelektual. Me filmin televiziv Nr. 56296 kam marrë pjesë në festivalin “Euro film ’99”, në Zlin të Çekisë. Filmat televiziv e dokumentar që i kam realizuar janë “Kosovë kurrë s’tu nda gazepi” 1996, “Nr. 56296”, 1997, “Anija e përgjakur” 1997, “Nënë Aisha” 1997, “Elton Zherka” 1999, “Salih Çekaj” 2002, “Mark Malota” 2005, etj.

Kosovapress: Rruga deri në Teatrin e Gjakovës, cila ishte ajo dhe çfarë përshtypjesh keni deri më sot?

Muçaj: Kur e kam nis shkollimin për aktor kam pas fat të pranohem në SHLP-në në Prishtinë 1971 nga aktori i madh shqiptar me famë botërore, Bekim Fehmiu. Nuk ka rrugë të lehtë për një aktor që vazhdimisht kërkon dhe hulumton për të arritur diçka me artin e tij. Asnjëherë nuk kam pritur nga të tjerët. Me këmbëngulje kam punuar se edhe si i shkolluar kam has në vështirësi.

Sot jemi në një periudhë edhe më të vështirë. Po në teatër sot, a mund të më gjeni një mediokër që ka arritur aq shumë sa të krenohet e të na lodhë gjithë ditën e natën duke thënë se ka bërë këtë e atë. Sot ka më shumë diletantë, hileqar dhe injorant. “Ata” fatkeqësisht sot kanë ndër duar vepra “madhore”, institucione kombëtare e fonde humanitare.

Kosovapress: Me një bagazh të madh rolesh të realizuara në këtë teatër, por edhe shfaqje regjisoriale. Jeni penduar ndonjëherë që keni marrë këtë udhëtim teatral?

Muçaj: Kush mendon se ka arritur diçka ai s'ka arritur asgjë. Kur i kisha 5 vjet përvojë pune në teatër i pata thënë regjisorit Esat Oktrova se unë jam aktor i diplomuar dhe kam përvojë. Tash që kam kaluar kaq vite në skenë qeshem me vete. Çka janë 37 vjet përvojë pune në teatër? Unë kam vepruar edhe jashtë TKGJ-së dhe për 10 vite me ndërprerje natyrisht, jam angazhuar në Deçan, Prizren, Pejë, Preshevë, Tetovë, Dibër etj.

Duke u takuar me njerëz fare të thjesht, fëmijë e të rinj, por edhe kolegë mund të them se diçka kam arritur dhe nuk mund të pendohem.

Kosovapress: Dihet se keni përvojë të madhe në Teatrin Profesionist të Gjakovës. Si e vlerësoni punën në këtë teatër dhe a keni kuadro me të cilët mund të krenohet ky Teatër?

Muçaj: Fjalët e mëdha i merr era. Në Teatrin Popullor, tash emërtim teatri Kombëtar i Gjakovës kemi bërë vepra të mëdha. Po e përmendi një rast. Kemi dhënë një shfaqje për një shkollë fillore të Drenocit të Klinës, sa më kujtohet. Të gjithë nxënësit në sallën e shtruar në çimento kanë vënë çantat e veta për t’u ulur për të parë shfaqjen tonë në një skenë të improvizuar.

Kosovapress: Pse ndodhi “marifeti” i hidhur-lënia jashtë listës së pagave e aktorëve të këtij teatri. A mos është ky një puç?

Muçaj: Marifeti siç e quani ju është përgatitur me marifet. Aty mund të ketë hile ish-kryetari i Kuvendit Komunal, ish-kryeshefi i KK të Gjakovës, ish- asambleja, ish-ministri i Kulturës, ish-kryetarët e partive të mëdha e të vogla. Ky marifet është kryer dhe tash po dalim te puçi. “Puç” ka bërë ish- ministri i Kulturës. Ai e di fort mirë se çfarë ka bërë me Teatrin Kombëtar të Gjakovës dhe kush është tani prapa këtij “puçi”. Ai e di fort mirë se shumë aktorë të Teatrit Kombëtar të Gjakovës janë emra të njohur të kulturës kombëtare.

Kosovapress: A është e drejtë të realizohen shfaqje në emër të TKGJ-së me aktorë të jashtëm, kur dihet se Gjakova ka mjaft aktorë të mrekullueshëm, të cilët e kanë dëshmuar veten edhe jashtë vendit?

Muçaj: Këtë të drejtë drejtorit të tashëm të TKGJ-së ia ka dhënë ish-ministri. Kushtimisht them unë, sepse ministria e përcjell punën e teatrove dhe ajo i ka kompetencat e veta. Tash mbasi u bëmë shtet, besoj se Ministria e Kulturës, Qeveria, Kryeministria dhe organet tjera shtetërore nuk do ta lënë TKGJ-në pronë të individëve, grupeve të interesit dhe tezgaxhinjve injorantë.

Kosovapress: Si e komentoni largimin e drejtorit të TKGJ-së, aktorin e nderuar, Hadi Shehun. A është kjo një marri tjetër që iu është bërë atij?

Muçaj: Largimi nga puna dhe posti i drejtorit Hadi Shehu do një shpjegim sipas mendimit tim. Ai disa herë ka dhënë dorëheqje duke parë se shumë punë nuk kanë shkuar si duhet. Pastaj për disa kohë ka qenë edhe i sëmurë. Ish-ministri i Kulturës është dashur të ketë kujdes në këtë drejtim dhe largimin e Hadi Shehut nga posti i drejtorit vërtet e ka bërë në formë ligjore, por mbetja e tij pa të ardhura dhe jashtë Teatrit Kombëtar të Gjakovës që më së shumti ai ka kontribuar në themelimin e këtij institucioni me vlera kombëtare, është absurde dhe jo humane.

Kosovapress: Nga disa burime jam i informuar se drejtori aktual, Erzen Vala, paskësh thënë se duhet sillen kuadro të reja në këtë teatër, sepse këta që kemi janë shterë dhe se gjithashtu nga i njëjti është thënë se “Nuk bëhet teatër me katundarë”. A është ky një diskriminim?

Muçaj: Unë nuk e kam dëgjuar. Diçka po flitet...Por këtë drejtori Erzen Vala dhe Ilir Bokshi e kanë bërë realitet me veprimin dhe bekimin e tyre. P.sh. Vlora Muçaj është aktore e diplomuar në Universitetin e Tetovës, dega e Aktrimit. Aktore e angazhuar në Tetovë, Shkup dhe aktore e rregullt në TKGJ, ka interpretuar disa role të rëndësishme ku kanë bërë regji Milto Kutali, Esat Brajshori, Ekrem Kryeziu, etj. Si nxënëse ka shkel në dërrasat e TKGJ-së, por në mesin e “mysafireve” që për nga mosha thuaja është e njëjtë me disa prej aktorëve që erdhën nga Prishtina në Gjakovë, nuk u gjet ndonjë angazhim për të. Këtë e dinë Erzen Vala dhe Ilir Bokshi? A s’është ky diskriminim i llojit të vet?

Kosovapress: A ka fraksionizëm brenda për brenda aktorëve, grupe, të cilët nuk duan të ngrenë zërin për këtë padrejtësi që po u bëhet?

Muçaj: Grupe deri tani nuk ka. Për vete si Nimon Muçaj më duhet të them se, edhe pse me 35 % të mjeteve që më ka nda ish-ministri i Kulturës, Astrit Haraqia dhe 10% që më ka ndarë Kuvendi Komunal unë kam bërë shfaqje për 28 ditë pune – Onufri i Neokastrës dhe bashkëpunimi me aktorë e teknikë dhe kolegë të TKGJ-së ka qenë shumë i mirë. Pjesa tjetër e mjeteve borxh nga Ministria e Kulturës ka mbet pa u paguar dhe unë aktorëve dhe bashkëpunëtorëve ende iu kam mbet borxh. Ende jam në pritje që Ministria të më përgjigjet për këto mjete.

Kosovapress: Si e paramendoni shënimin e 30-vjetorit të themelimit të TKGJ-së, kur gjendja është tejet e nderë në këtë ambient të kulturës?

Muçaj: Shënimi i 30-vjetorit të Teatrit Kombëtar të Gjakovës nuk meriton të shënohet shkel e shko. Ne aktorët që sado kudo kemi dhënë diçka për kulturën gjakovare dhe shqiptare, e meritojmë të ngjitemi në skenë me ndonjë shfaqje reprezentative të shënohet ky përvjetor i rëndësishëm.

Kosovapress: Erzen Vala, merr pagë në emër të TKGJ-së, i cili dihet se është piktor me profesion dhe shumë pak e njeh këtë lëmi të teatrit skenik, ndërsa Ju, bashkë me të tjerët, aktorë profesionistë, nuk paguheni. Sa është e drejtë kjo?

Muçaj: Nëse Erzen Vala me 5 veta që paguhen nga Ministria e Kulturës mendojnë se do të bëjnë shfaqje pa trupën teatrore kjo është absurde.

Te përgjigja konkrete a mundet një piktor të udhëheq me TKGJ-në, mund ta them publikisht se ish-ministri i Kulturës Astrit Haraqia më ka pas premtuar mua postin e drejtorit. Thash e theme nuk po bëjmë.

Kosovapress: Në zgjedhjet e kaluara për drejtor te TKGJ-se, ishit një nga konkurrentët për ta marrë postin e drejtorit, por që nuk arritët ta thyeni rivalin Erzen Vala. Si shpjegohet kjo, kur dihet se ju jeni në të gjitha aspektet keni me përparësi se sa Vala, që me profesion është piktor?

Muçaj: Çdo respekt për drejtorin e tashëm Erzen Vala, por është i pikur si prej qielli, mos të them i zgjedhur nga ndikimet e ish-ministrit Haraqija- djali i tezes dhe i djali hallës dajës - more duhet me u bë drejtor, çfarë Nimoni. Po kush është ai Nimon Muçaj?!

Kosovapress: A keni menduar se duhet të ketë ndonjë çmim për karrierë, siç është bie fjala: 'Artist i popullit', 'Nderi i Kombit' etj. Pse nuk nderohen aktoret në Kosovë, me tituj të tillë?

Muçaj: Ministria e Kulturës dhe Qeveria e Republikës së Kosovës duhet të formojnë një komision. Mua personalisht presidenti Rugova më ka thënë se së shpejti do ta hapë një zyrë për përkujdesje të Artistëve të Kosovës dhe natyrisht ajo zyrë do të menaxhonte dhe do të nxirrte edhe çmimin për të arritura në teatër, film, muzikë, etj. Por ai vdiq shpejt dhe tani publikisht po e them se presidenti Sejdiu ose Zyra e Kryeministrit duhet të mendojë për këtë. Çmimi duhet të mendohet një titull i mirë. Sot shpresoj shumë në Qeverinë e Kosovës. Ata nuk do të lënë të shkojnë punët siç kanë shkuar. Nëse po, atëherë i takon opozitës të ngre zërin për parregullsitë. Edhe unë kam përgjegjësi që deri sot nuk kam fol.

/Intervistoi: Ilir Hajdari//marrë nga kosovapress/

Nimon MUÇAJ

                      NIMON MUÇAJ

       Aktor, regjisor dhe shkrimtar

Nimon Muçaj u lind me 1952 në Llukë të Epërme të Deçanit. Shkollën fillore dhe të mesmen i kreu në Deçan. Studio gjuhën dhe letërsinë angleze. Kreu shkollën e lartë për aktorë në Prishtinë me 1973. Tri vjet punoi si arsimtar i gjuhës angleze në Drenoc dhe Isniq, komuna e Deçanit.
Që nga viti 1977 punon në Teatrin Popullor të Gjakovës, tash emërtimi i ri Teatri Kombëtar- Gjakovë. Deri me tani ka interpretuar mbi 100 role në teatër, në TV drama, filma artistik dhe videprojekte të ndryshme artistike.


    Disa nga rolet:
Vuçi Pasha “Nora” e A. Skanjetjit 1971, Profesor Hofman te “Ngajrja në Vishi” e Artur Milerit – 1975, Shpendi “Plaku i maleve”, 1975, Tuç Maku te “Toka Jonë” e K. Jakovës - 1976. Plaku te “Stina e Kuqe” e F. Fjatës 1977, Orhani “Fisheku në pajë” e F. Krajës 1977, Selmani te “Besa” e S. Frashërit 1979, Valteri “Intrigë e dashuri” F. Shiler 1979, Fahredini “Njeriu me top” e D. Agollit 1981, Kukudhi te “Unë Halil Garria e B. Musliut 1983, Ivani “Kush nuk vdes nuk është njeri 1984, Haruni dhe Iblisi te “Beselam pse me flijojnë” e R. Qosjes- 1985, Kryetari i pushtetit lokal te “Babai im kulak socialist”-T. Partliq, 1985, Pol Koulmen “ Korali Lensdaun thotë jo” e A. Buzës 1985, Bejtash Aga, te “Halili e Hajria” e K. Jakovës- 1987, Vangjeli “Qan e qesh Çajupi” A. Z. Çajupi 1989, Kryetari te “Hëna prej Letre”- M. Kraja 1990, Oso Kuka te “Lahuta e Malcis”-Gj. Fishta -1990, “Qytetari Fisnik” Molieri 1993, Kamani te “Skënderbeu” 1993, Savë Batarja “Lëshoma hisen e diellit” A. Istrefit, Poeti te “Dredha e djallit” –Gj. Fishta 1995, Reinhardi “Aleksander Moisiu” M. Ramadani 1995, Roja “Antigona” e Sofokliut 1996, Prifti “Të fala nga Shkodra” E. Kabashi, Branko te “Dasma e trojeve tona” F. Kraja 2000, Togeri “Si e mposhta Musolinin” 2001, Hetuesi “Një varr për majorin e Mbretit e H. Mulliqit 2003, Qamil Beu “Epoka para gjyqit e E. Kryeziut 2003, Oficeri serb te “Antigona e re”- M. Krasniq, Mala “Lulkuqet”- E. Kryeziu 2004, Harilo Palikuqa te “Sfida e madhe” e N. Islamit 2004, Ujkani te “Kaos atdhedashurie ne paris” e H. Mulliqit 2004 etj.

Për aktorin Nimon Muçaj kanë shkruar, Musa Ramadani, Beqir Musliu, Haqif Mulliqi, Adem Isterfi, Halil Haxhosaj, Besim Muhadri etj.

Beqir Muslit për aktorin Nimon Muçaj shprehet se ai ka arritur të krijojë një varg figurash të rëndësishme në teatrin e Gjakovës e sidomos shquhet te shfaqja “Besa” e Sami Frashërit me një role tejet episodik por shumë sugjestiv, pastaj prap me një rol episodik te “Babai im kulak socialist” dhe sidomos vije në shprehje te shfaqja “Beselam pse më flijojnë” me rolin e Haranit dhe Iblisit, mandej Kukuthi te “Halil Garria” dhe “Ora e Kukuvajës”, Fahredi te „Njeriu me top“ pastaj me Ivanin te shfaqja “Kush nuk vdes nuk është njeri” tregoi se Nimoni është një aktor i madh dhe tani po vertetohet si vullkani i tij artistik. Nimon Muçaj është aktor me prespketivë në këtë teatër.

Nimon Muçaj ka bërë disa regji teatrore dhe filmike:

Si në Deçan, Gjakovë dhe Prizren dhe Tiranë. “Nora” A. Skanjeti ishte vepra e parë që e vuri me grupin e gjimnazit “Vëllezërit Frashëri” Deçan-1971. Njëkohësisht është themelues i grupit letrar “Luigj Gurakuqi” të po këtij gjimnazi. Pastaj pas studimeve vijnë shfaqjet: “ Besa e Madhe“ e M. Markajt, 1979 “Teatri i vogël i Deli Ucës” (1987) dhe “Nëna shkon në parajsë” të Y. Shkrelit-1988, me Teatrin “Shpresa” te Deçanit, “Hakmarrja” e J. Kelmendit 1982 dhe “Beselam pse më flijojnë” e R. Qosjes” 1983 me SHKA “Mehmet Riza” të Isniqit, “Zogu i Diellit” D. Mehmeti (1985), ”Onufri i Neokastrës” M. Kraja (1986), me Teatrin Amator Gjakovë. Pas shfaqje “Onufri i Nekostrës” së Mehmet Krajës regjisorët Fadil Hysaj, Agim Sopi, Fetah Mehmeti, Agim Selimi pastaj shkrimtarët dr. Ibrahim Rugova, Ramiz Kelmendi, Ymer Shkerli etj kanë vlerësuar lart nivelin artistik të kësaj shfaqjeje.

“Lahuta e Malcis”, Atë Gjergj Fishta, me të cilën pati një turne në Gjermani dhe Shqipëri (shfaqje e ndaluar nga regjimi serb ne Gajkovë, por e xhiruar në TVSH- Tiranë ‘91).

“Nimon Muçaj ka arritur që prej vargjeve të “Lahuta e malcis” të krijojë një dramë e cila të bëhetë se po ndoshë para syve të tu, pra të bëhet se po ndodhë sot e këtu. Çdo shprehje skenike e kësaj shfaqjeje ka një kontinuitet dhe mesazh...”- shprehet Qani Mehmeti te gazeta Zëri i Rinisë e datës 22 tetor 1990.

Aktori i ndjerë Ndrek Luca me 8 shtator të vitit 1990 i entuziazmuar me një tufë lule u përkul përpara trupës teatrore të Teatrit Alternmativ “Dukagjini” të Deçanit dhe pastaj u përkul edhe përpara publikut të Tiranës. U shpreh me këto fjalë: “U ngjita edhe një herë në skenë pas kaq vitesh sepse kjo trupë teatrore më bëri për vete dhe më vjen mirë se u ngjuita edhe një herë në dërrasat e teatrit sepse këta aktor me artin e tyre më bën për vete dhe më nxorën edhe një herë parpara publikut tim të dashur...” Për shfaqjen „Lahuta e Malcis“ shtator 1991
në Tiranë kanë folur me respekt të veçant regjisori Esat Oktrova, shkrimtarët Vath Koreshi, Preç Zogaj, Adem Istrefi etj. Pastaj aktorët Rikard Ljarja, Tinka Kurti, Margarita Xhepa, Rajmonda Bulku, Fitim Makashi etj.

Për shfaqejen “Lahuta e Malcis” kanë shkruar Adem Istrefi, Luigj Gurakuqi regjisor në teatrin e Operes dhe Baletit në Tiranë dhe në mënyrë të veçant inskenimin e kësaj shfaqje madhore e ka përshendetur edhe shkrimtari ynë shqiptar Martin Camaj në Munih të Gjermanisë në marsin e vitit 1991. Pastaj Vath Koreshi, Lirard Ljarja, Esat Oktrova, Tinka Kurti, Ramonda Bulku Margarita Xhepa etj.

Shkrimin më meritor për shfaqjen Lahuta e Malcis e bëri Sefedin Fetiu te gazeta Viktoria 9 me këtëp titull “Prezentim skenik i shpirtit dhe bëmave kombëtare” ku ndër të tjera shkruan: “Ashtu si ishte dramatizimi i kryevepres fishtiane një punë e vështirë dhe guximshme, vënia në skenë e saj paraqet një hap edhe më të vendosur edhe më të ndërliqshëm. Pse? Sepse, në radhë të parë, realizimi skenik i një vepre- epope bart në vete rrezikun e zvogëlimit, të zhveshjes dhe reduktimit të fuqisë artistike...Mirëpo premiera që u dha në Gjakovë, siç thuhet nëpër flakë të pushkës, dëshmoi se vepra jo vetëm nuk ishte varfëruar por përkundrazi ishte pasuruar me elemente të reja adekuate vizuele dhe auditive që përmban arti i dramaturgjisë dhe estetika skenike. Përveç punës dhe talentit, dëshirës dhe entuziazmit, në realizimin e sukseshëm të shfaqjes Lahuta e Malcis, të kësaj trupe në krye me regjisorin Nimon Muçaj i priu edhe një qëllim: ky është qëllimi që në këto kohëra të trubullta plot ndeshtrasha e peripeci për popullin e Kosovës- të jepte një ndihmesë për kendellje, për guxim e për një zgjim të ri. Zatën ky qëllim është i arritur me vet faktin se “Lahuta e Malcis” doli nga harresa e respektuar kurse dramatizimi dhe realizimi i saj skenik flasin qartë për një agim të ri e të lumtur kombëtar, flsain për atë se ora e shqiptarisë ende është gjallë dhe se ajo po zgjohet ngadalë por sigurt drejtë ardhmërisë për popullin e Kosovës.”

“Lëshoma hisen e diellit” A. Istrefi (Java e kulturës-Shqipëri ‘93), “Haxhi Zeka” 1993 me Teatrin Alternativ “Dukagjini” Deçan.

“Dredha e djallit” (1995) Aqif Mulliqi për shfaqjen “Dredha e djallit” autor Gjergj Fishta. Dramatizimi Nimon Muçaj. Interpretoi trupa e Teatrit të Qytetit të Prizrenit.Nimon Muçaj (i cili edhë më parë u shqua me dramatizimin e epikës së Fishtës). Në fakt, duhet pranuar se për t’iu qasur dramatizimit të këtyre satrirave Muçaj është dashur të ketë një kredo të jashtëzakonshme intelektuale, nga se për një punë të tillë krijuesi ngarendet nëpër teh të shpatës. Mirëpo Muçaj edhe si dramaturg, por edhe si regjisor ia doli mbanë. (gazeta Zëri i Rinisë 15 prill 1995)
“Balada e Urtisë” N. Frashëri 1996, “Gjergj Fishta thotë uratë me gishta” Gj. Fishta-N. Muçaj 1997, “Dita shtatë vjet e gjatë” H. Salihu, 1997 “Requiem për Atë Gjeçovin” N. Muçaj (2001), “Kush provokon dashurinë humb gruan” Dario Fo 2004 me Teatrin e Qytetit të Prizrenit /2004/etj.

Ka interpretuar në disa drama televizive dhe filma artistik

- të xhiruara dikur nga TV Prishtina. Si në serialin televiziv “Era e Lisi”/1978/, filmi televiziv “Migjeni” 1986, në filmin televiziv “Kulla”/1990/, etj. Pastaj në filmat artistik të realizuar nga Kosovafilmi: “Kur pranvera vonohet” /1979/, “Njeriu prej dheu”/1983/, “Rojet e mjegulles”/1987/,/. “Kukumi”- Kosovafilmi /2004/ “Era e molles” film televiziv- Produksion privat 1995, dhe në disa video filma si te “Një palltë për babain tim në burg”, 1995, “Burgu i Mergimit” I,II, 1986, “Oda e Junikut” 1997, “Vjeshta e trendafilave”-Produksion privat/2001/ “Kur shpirti ndërron jetë” -Produksion privat /2001etj.

Në cilësinë e organizatorit

ka punuar në filmat “Njeriu prej dheu”, “Kulla”, “Vjeshta e trendafilave” , “Kukumi”.
Asistent regjisor në filmin “Kur shpirti ndërron jertë”.Ka realizuar një film televiziv dhe disa videofilma ne teknikën BETACAM : “Kosovë, kurrë s’tu nda gazepi”/1996/, “Anija e përgjakur”/1997/, Me filmin televiziv “Nr. 56296” 1997 mori pjesë në Festivalin e Filmit “Eurofilm” Çeki ‘99. Dokumatarët “Nënë Aisha”/1997/, “Elton Zherka”/1999/, “Disa javë me refugjatët”/1999/, i ka realizuar në TV shqiptar, Shijak TV dhe TV Klan. “Salih Çekaj-Gurthemel i Pavarësisë” dokumentar /2002/ dhe i transmetuar edhe në RTK-shkurt 2003

Deri tani ka botuar:

1.      “Prova e tridhjetetretë” roman- Rilindja, Prishtinë 1989
2.      “Ditët që thyen shpatën e perandorisë” dramë–Jeta e re- Prishtinë’ 91
3.      “Vdekja e kalit” roman-Rilindja Prishtinë 1993,
4.      “Baladë për borën e kuqe” roman - Euroriilindja Tiranë 1999
5.      “Verrat e Llukës dhe Neutrali i Junikut” botim i autorit Prishtinë 2002.
6.      “Salih Çekaj - Gurthemeli i Pavarësisë së Kosovës” - monografi- Gjakovë 2003.
7.      “Requiem për Atë Shtjefën K. Gjeçovin dhe për Patër Luigj Palajn” – Botim i Kuvendit
         Françeskan Gjakovë 2003, ku perfshihen tri forma letrare: roman, dramë dhe skenar filmi.
8.      Ditët e buburrecit – Ministria e Kulturës së Kosovës 2004

Shpërblimet:

2        Për rolin e Tuç Makut te “Toka jonë” U shpërblye si aktor më i mirë i Festivalit të Teatrove
         në Ferizaj 1976
3        Shfaqja “Besa e madhe” u shpërblye në Festivalin e Teatrove në Gjilan 1979
4        Plaketa e festivalit “Mbrëmjet e vëllazërimit” Prizren për shfaqjen “Bersa e madhe” 1979
5        Shfaqja “Hakmarrja” u shpall si shfaqja më e mirë në vitin 1982 në Festivalin e Teatrove
         Ferizaj ku N. Muçaj kishte bërë regjinë
6        Shfaqja “Beselam pse me flijojnë” u shpall shfaqja më e mirë në vitin 1983 në Festivalin e
         Teatrove Ferizaj ku N. Muçaj kishte bërë regjinë/
7        Për shfaqjen “Beselam pse me flijojnë” mori shpërblimin si shfaqje komplete në Festivalin
          Federativ të ish RSFJ në Trebinje 1983
8        Mori shpërblim si regjisor më i mirë në Festivalin e Teatrove në Gjilan për dramën “Onufri i
          Neokastrës” të M. Krajës viti 1986
9        Dy vjet radhazi ka marrë shpërblimin e tretë, përkatësisht të dytin për poezitë “Pleqtë” dhe
         “Aleksandër Moisiu” 1984/85
10    Shpërblimin e “Rilindjes” për tregim 1987
11    Romani “Vdekja e kalit” u shpërblye në konkursin e Rilindjes më 1990
12    Ishte i ftuar në Festivalin e Teatrove mbarëkombëtare në Vlorë me 1995 me shfaqjen
       “Dredha e djallit”
13    Me filmin “Nr. 56296” mori pjesë ne festivalin e filmit evropian “Eurofilm 99” Çeki 1999
14    Në Festivalin e Teatrove –Ferizaj u shpërblye për tekstin e dramës “Requiem për Atë
       Gjeçovin” të përgatitur me Teatrin e Qytetit Prizren 2002.
15    Shpërblimin nga Minstria e Kulturës për skenar dokumantar “Kopshtari” 2003
16    Shpërblimin nga Ministria e kulturës për romanin “Ditët e buburrecit” 2004

Për romanin “Vdekja e kalit” e botuar nga Rilindja me 1993 kritiku unë Ramadan Musliu ndër të tjera shkruan: “...Kemi këtu tragjicitet, humor, kemi këtu zhveshje të realitetit, dëshmim të historisë...Prandaj, këtu shpeshherë gërshetohet realiteti me ëndrrën dhe ëndrra me realitetin, që e plotësojnë njëra –tjetrën, herë duke u poetizua realiteti, e herë duke u konkretizuar ëndërrimi. Thënë shkurt: në romanin “Vdekja e kalit “ kemi një realizim artsitik që mbështetet në vizionin e ekzistencës autoktone sa impresiv aq edhe artistikisht i realizuar, sa që mund të thuhet se shënon një nga të arrituart më të dalluara të këtij zhanri në prozën shqipe këtu.”

Gazeta Bujku e së shtunës me 8 maj 1993.

“Romani Vdekja e kalit i Nimon Muçajt (Prishtinë 1993)” shprehet Petrit Palushi,-“përmban reagimin e drejtprdrejt ndaj së keqes që është shfaqur në formë të ngadalshme; forma reaguese është intensive, pasi pasojat e së keqës kanë rënduar për së tepërmi mbi pjesënn më të madhe të personazheve që i japin formën romanit...Rikthimi si teknikë artistike. Situata paralele (novela Nata me hënë, romanet Shpendkeqja, Vdekja e kalit). Në roman mbizotron thjeshtësia rrëfimore, thjeshtësia për të cilën bën fjalë filozofi Zhan de la Bryer se “ qendron mbi meritën siç rrinë hijet mbi figurën e një tabloje, këto hije i japin forcë dhe pamje”. Kështu në këtë thjeshtësi sugjestive rrëfimore, shkrimtari Nimon Muçaj ka ndërtuar një tekst kompleks, kjo thjeshtësi sugjestive rrëfimore është një prej segmenteve më të dukshëm dhe autoritarë të romanit.(Tiranë 1997)

Petrit Palushi te libri me kritika “Misteret e rrëfimit” Tiranë 1998

Në lokalet e Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës me 7 prill 1997, në aktin promovues të filmit “Kosovë kurrë s’tu nda gazepi” folën Xhemail Mustafa, Demë Fetaj, Haqif Mulliqi, Ali Alaj, Gani Nitaj ndërsa njëri nga regjisorët e këtij filmi Nimon Muçaj me këtëp rast tha shkurt. “Ne u përpoqëm të bëjmë diçka brenda mundësive tona dhe kaq ishte <takati ynë>.
Me filmin televiziv “Nr. 56296” Nimon Muçaj mori pjesë në Festivalin e Filmit “Eurofilm 99” në Çeki në tetor të vitit 1999.
Remeoun Beougue, regjisor Algjerian u shpreh: “Mesazhi i këtij filmi është shumë i qartë. Tema që trajtohet në filmin e Muçajt është interesante dhe e kapshme, segmente këto që janë realizuar më mjeshtri artistike. Uroj që shembulli i Kosovës, pra edhe i kineasve të saj, t’i sherbejë edhe popullit tim berber 12 milionësh, që në Algjeri jetojnë pa asnjë të drejtë kombëtare.
Fjalë miradie shprehën producenti frances Dan Moget pastaj Presidenti i festivalit Je Knikel i cili ishte me përardhje franceze dhe u shpreh haptaz se filmi është një kritikë e rreptë ndaj pushtuesit serb është e mundur që mos të pritet mirë nga çektët por filmi kaloi pa incidente dhe përkundrazi shtypi i dha një hapsirë të veçant, ku tsh po ju sjellim në origjinal një pjesë të shtypit të asaj kohe.

Deutsch: Gazette / Gazeta Kulturserver Kosova - Nr. 6

17    Këto ditë përfundoj festivali evropian "Eurofilm 1999" në qytetin Zlin të Çekisë. Në këtë manifestim ndërkombëtar të kinematografis, për herë të parë u përfaqësua edhe Kosova me filmin artistik me titull "NR 56296" të regjisorit dhe artistit Nimon Muçaj. Filmi arriti një sukses të lartë, posaçarisht u veçua tematika dhe vlera artistike e filmit. Filmi përshkruan aksionet famëkeqe të grumbullimit të armëve nga ana e policisë serbo-jugosllave në vitin 1965. Numri 56296 paraqet numrin e pushkës të cilën një fqinjë serb ia falë një shqiptarit, e ky atë e shet për bukë të gojës. Mirëpo, kur organet e sigurimit ia kërkojnë pushkën dhe fillojnë dhunën mbi të, ai detyrohet për t'a shpëtuar jetën e vetë dhe të familjes të shes pasurinë që t'a blejë pushkën mbrapa, e cila duhej dorëzuar. Regjin e filmit e bëri vet autori, ndërsa rrolet kryesore luajnë Hadi Shehu, Blerim Gjoci, Anisa Ismaili, Rexhep Mushkolaj, Jahja Shehu etj. Pritet që filmi së shpejti të shfaqet në kinemat mbarë Kosovës. Për filmat dokumentar të Nimon Muçajt kanë shkruar Arbër Ahmetaj, Petrit Palushi etj. Ndër të tjera Arbër Ahmetaj shprehet: Në premierën e filmit dokumentar « Sali Çekaj: gurëthemel i pavarësisë dhe lirisë së Kosovës », morën pjesë qindra bashkatdhetarë të cilët pritën me ngrohtësi autorin e filmit, regjisorin dhe autorin Nimon Muçaj. Para shfaqjes së filmit të pranishëmit i përshëndeti Skënder Tolaj në emër të organizatorëve të takimit dhe të Nënkëshillit për ngritjen e shtatores së Sali Çekajt në Zvicër, i cili pasi falënderoi të pranishmit tha se « shpesh kemi ndërmarrë aksione të përbashkëta por kësaj here shohim para syve tanë të konkretizuar atë që bëmë s’bashku për rreth një viti, shohim shtatoren e heroit tonë të cilën e zbuloi Presidenti Rugova në Deçan, shohim filmin e realizuar për të, shohim përjetësimin e veprës së Sali Çekajt, e cila do t’u takojë brezave të ardhshëm ». Publicisti Sefedin Krasniqi duke folur për Salih Çekajn tha se « ai ishte figurë komplekse, ai ishte luftëtar idealist, intelektual i zgjuar dhe politikan pragmatist. Roli që ai mori përsipër të luante në dhjetëvjeçarin e kaluar ishte shumë i vështirë, është rol që në historinë e popujve e lujanë vetëm njerëz që kanë edhe bekimin e Zotit.

Nimon Muçaj jeton dhe punon në Gjakovë.

Disa nga rolet teatrore jashtë Teatrit të Gjakovës:

1. Vuçi Pasha “Nora” e A. Skanjetit 1970- Gjimnazist
2. Sherbetori “ Xhaxha Vanja” Çehovi 1972- student
3.  “Sherbetori i dy zotërinjve” 1973 - studnet
4.   Leka “Te pamposhturit” M. Jero 1974 Deçan
5.   Profesor Hofman “Ngjarja në Vishi” A. Miler 1975 –Ferizaj
6.   Shpendi “Plaku i maleve” T. Shoshi 1976 -Deçan
7.   Tuç Maku “Toka jonë” K. Jakova 1976-Deçan
8.   Plaku “Stina e kuqe” F. Gjata 1977-Deçan
9.   Oso Kuka “Lahuta e Malcis” 1990-Deçan
10.  Poeti “ Dredha e djallit” 1995 - Prizren
11. Savë Batarja “Lëshoma hisen e diellit” 1993 – Deçan
12. Mahmut Begolli “ Haxhi Zeka” 1993 - Pejë
13. Kamani “Skënderbeu” 1994 - Prishtinë
14. Skënderbeu ”Skenderbeu” 1995 - Prishtinë
15. Profesori “Prej shtatorit në dimër” 1996 – Ulqin
16. Oso Kuka ”Gjergj Fishta thotë uratë me gishta” Ulqin 1997
17. Gjini “Anija e përgjakur” Ulqin 1997
18. Skënderbeu “Balada e urtisë”- Prizren 1996
19. Harilo Palikuqa “Sfida e madhe” 2004 – Pejë

Rolet në film dhe TV

1.    Era e lisi 1978
2.    Kur pranvera vonohet 1979
3.    Njeriu prej dheu 1983
4.    Rojet e Mjegullës 1987
5.    Migjeni 1990
6.    Kulla 1990
7.    Era e mollës 1992
8.    Një palltë për babën tim në burg III,IV 1995/96
9.    Kosovë, kurrë s/tu nda gazepi 1996
10. Burgu i mërgimit I,II 1996/97
11. Oda e Junikut 1997
12. Vrasësit 1997
13. Anija e përgjakur 1997
14. Rruga pa kthim 1999
15. Vjeshta e trendafilave 2000
16. Kur shpirti ndërron jetë 2000
17. Lotët e Nënës III, IV 2000
18. Netët e Zullumëmadhit 2001
19. Kukumi 2004

Regji në shfaqjet teatrore:

1.      Nora A. Skanjeti 1970 – Deçan
2.      Stina e kuqe F. Gjata 1977– Deçan
3.      Besa e madhe M. Markaj 1979 -Deçan
4.      Ditët që thyen shpatën e perandorisë N. Muçaj 1980 -Deçan
5.      Hakmarrja 1982 J. Kelmendi - Isniq
6.      Beselam pse më flijojnë R. Qosja 1983 -Isniq
7.      Zogu i diellit D. Mehmeti 1985- Gjakovë
8.      Onufri i Neokastres M. Kraja 1986 - Gjakovë
9.      E kujt është bota Përmbledhje autorësh 1986 - Gjakovë
10.    Teatri i vogël i Deli Ucës Y. Shkreli 1987 -Deçan
11.   Nëna shkon në parajsë Y. Shkreli 1988- Deçan
12.    Lahuta e Malcis Gj. Fishta 1990- Deçan-Gjakovë
13.   Leshoma hisen e diellit A. Istrefi 1993 - Deçan
14.   Haxhi Zeka N. Muçaj 1993 - Pejë
15.    Skënderbeu N. Frashëri 1995 - Prishtinë
16.    Requiem për Nurefin Loxhën N. Loxha 1994 - Prizren
17.   Dredha e djallit Gj. Fishta 1995 - Prizren
18. Balada e Urtisë N. Frashëri 1996 - Prizren
19.   Prej shtatorit në dimër H. Salihu 1996 - Ulqin
20.   Gjergj Fishta thotë uratë me gishta 1997 Gj. Fishta -Ulqin
21.    Gjeli i plagosur R. Kukaj 1997– Ulqin
22.   Balada e urtisë N. Frashëri 1997 - Deçan
23.   Requiem për Atë Gjeçovin N. Muçaj 2001- Prizren
24.    Kush tradhëton dashurinë humb gruan D. Fo 2004 - Prizren

Regjisor në filmat televiziv dhe dokumentarë

1.      Kosovë kurrë s/tu nda gazepi - FILM 1996 – Shqiponjë/Jabllanicë/
2.      Nënë Aisha 1997 – TVSH dokumentar
3.      Nr. 56296 1997 –Deçan- FILM
4.      Anija e përgjakur – Ulqin- FILM
5.      Elton Zherka 1999 – Shijak TV dokumentar
6.      Disa ditë me refugjatë 1999 Shijak TV dokumentar
7.      Salih Çekaj gurthemel i Pavarësisë 2002 – Prishtinë RTK 2003 dokumanetar
8.      Mark Malota RTK prill 2005

tel. 390 21 919 mobil 044 199 985

E-mail: lisi_ahu@yahoo.com

Deutsch: Gazette / Gazeta Kulturserver Kosova - Nr. 6

Diese Woche ging das Filmfestival „Eurofilm 1999" in der tschechischen Stadt Zlin zu Ende. An diesem Filmfestival nahm zum ersten Mal auch die kosovarische Kinematographie mit dem Film „NR 56296" des Regisseurs Nimon Muçaj teil. Dieser Film wurde von dem tschechischen Publikum mit großem Wohlgefallen aufgenommen. Zudem bewerteten besonders die Filmkritiker den Film durch und durch positiv. Der Film behandelt eine schwierige Zeitperiode der kosovarischen Geschichte. Im Jahre 1965 startete die jugoslawisch-serbische Polizei im gesamten Kosova die massiven Hausdurchsuchungen der albanischen Häuser nach Waffen. Die Zahl „NR 56296" ist die laufende Kennzeichnung eines Gewehrs, welches ein serbischer Mann in Kosova seinem albanischen Nachbarn schenkte, um ihn angeblich von dem sozialen Elend zu retten. Der Albaner verkaufte das Gewehr, um den Lebensunterhalt der eigene Familie zu sichern. Als die Suchaktionen der Polizei in Kosova begannen, kam die Polizei auf ihn zu und verlangte von ihm das Gewehr auszuhändigen. Die Repressalien gegen ihn wurden mit der Zeit so unerträglich, daß er langsam um sein Leben und das seiner Familie fürchten mußte. Der einzige Ausweg lag darin sein ganzes Hab und Gut zu verkaufen, das Gewehr wieder zu finden, es zurück zu kaufen und es anschließend der Polizei auszuhändigen. Die Hauptrollen spielen: Nimon Muçaj, Hadi Shehu, Blerim Gjoci, Anisa Ismaili, Rexhep Mushkolaj, Jahja Shehu. Das kosovarische Publikum wird in den kommenden Wochen die Möglichkeit haben diesen Film anzuschauen./Gazette / Gazeta Kulturserver Kosova - Nr. 6

Nimon Muçaj KUR HAVZI NELËS I KËPUTEJ VARGU NË FYT
Meditoj: Në cilin film e kam pa këtë ngjarje rrënqethëse? Disa herë kam dëgjuar dhe lexuar se si është varur poeti Havzi Nela?! Tash si në një skenë filmi riprodhoj sekuencat.
Si një tis i mjegullt e plot mister, heshtjen e natës sterrë e prishin çizmet e atyre që mbajnë për krahësh poetin Havzi Nela. Rrugën e grishin hapat e rëndë të çizmeve. Nese kanë pasur çizme ata?! Kushedi. Apo këpucë të shqyera që iu shkallmonin këmbët!. Kjo ka ndodhur 17 vjet më parë. Poeti me siguri mezi lëvizte gjymtyrët. Pa ditur se ku po e çonin! Ai po ecte fare i qetë. Po ekzekutorët çka i shqetësonte? Nata e pasiguria dhe heshtja e poetit. Ndoshta Havzi Nela kur e pa trekëmbshin tha vetmevete: “O të mjerë! Ju nuk e dini se ç’po bëni!”. Ishte ora dy pas mesit të natës. Më 10 Gusht 1988. Vendi: sheshi i agjencisë Kukës. Ekzekutorët e kishin bërë gati me kohë trekëmbshin. E lidhën në të dhe e varën poetin në litar. Errësim i sekuencës. Mbetëm me sy hapur duke parë poetin! Ç’pamje e pështirosur?!

Në atmosferën e asaj kohe

Cilin varg ta këputi litari, o Havzi Nela? Përtej Kukësit, këndej në Prizren e Gjakovë e në Prishtinë rinia ziente duke përgatitur demonstratat e vitit 1989. Minatorët përballëshin me horizontet e thella dhe me gjithë djersën që derdhnin atje poshtë mundi i tyre shkonte tjetërkah.
Një shumicë intelektualësh kosovarë ku mund të ishin? Mund të ishin duke pi kafen e fundit, pas një dite të mundimshme, në studio të tyre dhe duke u marrë me shkrimet apo pikturat e veta. Apo disa prej tyre edhe mund të ishin duke pi verë e duke dëgjuar muzikë.
Por askush nga ne nuk mund ta paramendonte, se një poeti në Kukës po i këputej vargu në fyt. Për çka? Për mendimin e lirë që kishte shprehur në ndonjë mbledhje në lokalitet apo rreth. Regjimi diktatorial ushtronte dhunë mbi njerëzit që mendonin si gjithë bota e përparuar. Havzi Nela dëshironte që edhe shqiptarët të jetonin si gjithë bota.
Në atë kohë të natës andej nëpër Evropë askush nuk mund të mendonte për varjen. Ndonjë hajdut mund të thyente ndonjë dyqan por shpejt zihej. Ndonjë kriminel edhe mund të vriste ndokënd. Por që të varej ndokush për mendimin e lirë kjo thuaja ishte e pamundur. Pastruesit e natës mund të trazonin rrugët me vrushkujt e ujit dhe me shushuritjen e makinave moderne, duke liruar ajrin e pompave aq befasisht sa edhe mund të trembnin.
Çka mund të ketë ndodhur atë natë në Kukës me 10 gusht 1988? Mund të kishin ndodhur gjëra të bukura sikur mos të ishte regjimi diktatorial në krye me Ramiz Alinë. Horrospinë e Enver Hoxhës. Oh, sa jemi mashtruar me ta! Dhe ende vazhdojmë t’i shfajësojmë për pak gjëra: Por jo për krimet. Jo për vuajet aq të rënda të popullit shqiptar në Shqipëri.
Gjatë ekzekutimit makabër kendej në Kukës mund të ketë vajtuar pupza e trembur nga ndonjë laraskë e liqenit. Apo edhe ndonjë lejlek që shpendi grabitqar e ka rrokur për qafe dhe fëshfëritjet e krahëve dhe klithjet e ndonjë zogthi e kanë mbuluar psherëtimen tënde. Prandaj ne nuk e kemi ndier psherëtimen. Nëse ke arritur të psherëtish. Sepse sa ishe gjallë në letër hodhe fjalët e “poetit zemërzjarrtë”...
Kam pasë rast të qendroj për 24 orë në Kukës me 1979, kur isha me Teatrin Popullor të Gjakovës për të dhënë shfaqjen e E. Kryeziut “Epoka para gjyqit”. Ku ka qenë vallë ato ditë Havzi Nela? Përballë kam liqenin. Tashmë duken disa gërmadha të Kukësit të Vjetër në liqen. Kukësi i Ri qe në ndërtim e sipër. A e ndiente këtë poeti i mbyllur në Vlorë dhe Burrel? Natyrisht se e dinte dhe për këtë dhe në Burrel me 1978 ndër të tjera shkroi edhe këto vargje:

S’ka me t’ardh askush kah dera,
S’ka me t’dhanë bilbili gas,
S’ke me çelë kur vjen pranvera
Veç kujtimet ke lanë pas!

Këto vargje as që kam mundur t’i lexoj në ndonjë gazetë të Shqipërisë as më 1978 kur isha në Tiranë dhe as më 1979 kur po jepnim shfaqje anë e kënd Shqipërisë së “mbushur me lule”.

Njohja me historinë e Havzi Nelës

Me historinë e Havzi Nelës u njoha dhe u rrënqetha, në Tiranë, në janar të 1997-s, kur po qendronim bashkë te “Dajti” në një mbrëmje një grup shokësh e miqsh të artit: Vath Koreshi, Azem Shkreli, Nezir Istrefi, Petrit Palushi dhe unë. (Azem Shkreli ndodhej në Tiranë me rastin e ribotimit të “Karvanit të Bardhë” dhe botimit të një përmbledhjeje me poezi, në mos gabohem “Lirikë me shi”. Nezir Istrefi dhe unë po përgatisnim dokumentarin “Nënë Aisha”, nëna e poetit dhe patriotit Jusuf Gërvalla). Me shkrimtarin Vath Koreshi kisha një miqësi të hershme. U njohëm me 1991 kur organizuam “Lahutën e Malcis” në Shqipëri dhe e xhiruam për RTV shqiptar., ndërsa me Petrit Palushin qeshë njohur në Tiranë në vjeshtë të 1996- s. Vathi i kujtoi Azem Shkrelit vizitën e tij me një pjesë të Kryesisë së Shkrimtarëve të Kosovës shumë më herët dhe biseduan edhe për regjimin dhe rrethanat tejet të vështira të asaj kohe. Pastaj të gjithë nga pak shfletuam kujtimet tona për Kosovën dhe për Shqipërinë. Petriti na dha disa nga poezitë e Havziut dhe na foli gjërë e gjatë me historinë e këtij martiri. Jeta e atij martiri kish qenë e vrullshme, një jetë e panënshtruar në emër të lirisë, të progresit, të qytetërimit. Ai kish lënë dy vargje të shkruara në një copë letër dhe letrën e kish vendosur mu te guri i kufirit:

“Lamtumirë atdhe i dashtun
Po të la po zemërplasun”

Mua vargjet e mësipërme më kishin bërë përshtypje të veçantë. Havziu kishte dashur të ikte nga regjimi dhe të ishte i lirë, në botën e qytetëruar.
Më vonë, më 18 prill 1998 te gazeta “Rilindja” (Tiranë), botova poezinë “Rekuiem për poetin” kushtuar Azem Shkrelit, i cili qe ndarë nga jeta qysh në maj të 1997-s. N’atë poezi përkujtoja gjithashtu atë mbrëmje të paharrueshme te Hotel Dajti dhe citoja edhe dy vargjet e mësipërme të poetit martir Havzi Nela. Po e shoh të udhës që atë poezi ta citoj të plotë:

REKUIEM PËR POETIN
(Azem Shkrelit)

Në krahët e një shkrepi shterroi muza e gurra…
Thonë baladës iu mpak fryma! Pishës iu dogj maja
E ajka. Fjala piku në shkëmb dhe latoi gurin e këngën.
Bibla e heshtjes u step nga gjiri dhe sytë e Evës. Dritës
E lirikës po i bie shi! Homazh a i bëjmë vetit a poetit?
Artisti e njohu hartën e pikëllimit e nuk i trembej udhës
Trup e tërthor i ra Evropës e ujë s’ngihej te Kroi i Martinit,
As te pisha e Dajtit kur pinim verë me Baladën e Kurbinit.
Flisnim për poetët dhe filmin. Vathi dhe Petriti na e bënë
Hata mbrëmjen! Havzi Nelës laku në fyt ia zuri poezinë
Dhe Gurin e kufinit. Shkronjat u zverdhën nga shiu dhe dimri!
Ushtari i bën roje letrës:
“Lamtumirë atdhe i dashtun,
Po të la, po zëmërplasun”.
Skenari e filmi na e zbrazën gotën dhe titulli:
“Veza e shqiponjës”, na mbeti peng i kohës dhe celuloidit.
Ne kishim ndërmend të bënim një rrugë deri te Cukali e
Shkreli dhe ta pagëzonim ilirisht muhabetin dhe dertin se
Atdheut iu dogjën rrëfanat në jug e veri. Në lindje harta e
Kosovës kullonte mall e plagë. Se ç’na i zuri pikëllimi
Këta poetët buzëplasur! Zemra u plasi si krypa e gurit. E sytë
Kokërr u mbetën varur në gjeografinë e shkurorëzuar nga
Hajdutërit dhe vojvodët me kallashnikovë varur si grada.
Poetët tanë po ikin në panteonin e flijimit? Rrugës a mos
Iu dogjën gjurmët e kurbetit? Në mos, o Zot, qyqes e
Hutinit, po u shtohet kënga dhe terri po e mbulon fjalën dhe hartën!

Te Verrat e Llukës, 10 shkurt 1998

Disidenti dhe martiri i fjalës së lire

O Zot, me çka mund ta përkujtoj poetin desident dhe martirin e fjalës artistike Havzi Nela që i mbajti në mend gjithë ato vargje dhe në rrethana të favorshme i hodhi në letër? Çfarë rrethanash ishin ato? Poeti prej vitit 1967 qëndroi nëpër shumë burgje të Shqipërisë. Pse? Sepse si mësues ai kishte kundërshtuar regjimin komunist, për të mos e përmendë diktatorin që kishte për qëllim humbjen e identitetit shqiptar. Në radhë të pare, prishjen e familjes tradicionale, kolektivizimin dhe mbylljen e kishave dhe xhamiave. Me këtë i jepte fund edhe shtetit, po diktatorit aq i bënte për shtetin. Ai ishte shushatur në lëvozhgën e tij. Edhe popullin shqiptar e donte të mbyllur në kafaz. Pra njeriu pa familje, pa besim dhe pa traditën e tij mijëravjeçare do të ishte si një cung pa degë e rrënjë. Këtë e kundërshtoi mësuesi Havzi Nela në një mbledhje fshati. Por këtij kundërshtimi ai do t’ia shihte sherrin gjatë gjithë jetës. U dënua me 15 vjet. Përsëri u gjykua dhe mbeti në burg për shumë vite. Pse nuk heshti Havzi Nela? Ai ishte i veçantë. Nuk dëshironte ta shihte popullin e tij të mbyllur në hekura. Pra ai i ndejti besnik mendimit të tij të lirë dhe kryengritës dhe donte të ishte shembull i qëndresës dhe stoicizmit të tij kryeneq, se Shqipëria duhej të ishte ndryshe ngaqë e kishte dënuar regjimi i Enver Hoxhës.
Kjo më së miri shihet te poezitë e tij. Kështuqë të gjithë ata që i kanë ruajtur poezitë e tij meritojnë lëvdatë dhe homazh bashkë me poetin Havzi Nela. Sepse ne sot do të ishim të mangët, pa atë tharmin e mendimit poetik të gjithë atyre ngjarjeve të rënda që kishte përjetuar Havzi Nela dhe gjithë populli shqiptar. Sepse po të mos ishin vargjet ne do ta kishim harruar këtë poet si shumë njerëz të tjerë të cilët kishin pasur fatin e ngjashëm. Qofshin ata njerëz të penës si Mysine Kokolari, Bilal Xhaferi e ndonjë tjetër, por edhe njerëzit që kishin ditur aq shumë gjëra të tmerrshme dhe nuk kishin arritur që ato mendime t’i hidhnin në letër.

Zëri i të vuajturve

Po Havzi Nela nuk ka mbetur si Kukësi i Vjetër që tashmë askush nuk i shkon kah dera. Gjimnazi i Kuksit e mban me mburrje emrin etij. Havziu u bë zë i gjithë atyre që kishin vuajtur nëpër burgjet e Shqipërisë. “Njerëzit më të mirë i këputi litari”. Por u “vranë edhe shtatzanat”. Vërtetë ai e kishte parandier vdekjen si në baladat e moçme shqiptare: “O ju korba...”. Havziu do të shkruante:

Kur të pyesni: “Ku e ka vorrin?”,
Kur t’kërkoni me ma gjetë,
Thoni: “Ai urrej mizorin”,
Thoni: “Dheu s’ka me tretë!”.

Është një poezi te vëllimi “Pa nji ditë lumnie” e Havzi Nelës me titull “Shekull njizet” e shkruar në Rrëshen me 1975, në birucë (krijue në mendje).

Ndër të tjera poeti shkruan:
“Disa dëshirojnë me shkue në hanë
Janë shumë kurioz me pa atje
Ne, këtu n’atdhe, lirisht s’na lanë
Mirë vendin tonë kërkush s’e njeh.”

E zgjodha këtë poezi sepse në te përshkruhet më së miri izolimi në Shqipëri. Pra, kur të tjerët mund të zbresin në Hanë, njerëzit e Shqipërisë nuk mund të shihnin as fshatin tjetër, as qytetin. Këta pra, ishin aq të izoluar, se e kishin të ndaluar të dëgjonin radiostacionet e huaja por nuk mund të përcillnin as televizionet jashtë Shqipërisë.

Në Shqipërinë e 1979-s

Nuk di sa është e udhës ta përmend një rast kur isha në Shqipëri për të dhënë shfaqje në vitin 1979. Takohem me rapsodët Dervish Shaqa e Demush Neziri. Bashkëfshatarë të mi të ikur nga Kosova me 1956. Shpreha një interersim të shoh një bashkëfshatar tjetër që jetonte në Delvinë. Dervishi më premtoi se pas ndonja dy a tri ditësh do të niseshim së bashku atje me tren. Por ky udhëtim nuk ndodhi. Mbase partia ose sekretari i partisë nuk kishte lejuar të bëhej ai udhëtim. Sepse regjimi nuk donte që njerëzit të dinin se ç’bëhej në fshatin apo qytetin tjetër e le më jashtë Shqipërisë që bota “revizioniste” po ecte me hapa gjigande drejt gjithësisë dhe përparimit gjithnjerëzor.

“Shqiptarët ky shekull sikur i harroi
Posi satelit kalon mbi Shqipni
Me dritën e vet si n’andërr na verboi
Të mirat që dha i pa rrallë njeri.”

A nuk ka misticizëm në këto vargje? A ka diçka më konkrete se këto. Shqipëria kishte përjetuar verbimin kolektiv. Ai që shihte përtej kufijve të atdheut duhej të ishte i izoluar. Pse jo, edhe i vdekur që breznitë mos të dijnë se ç’sëmundje i ka ra këtij vendi. Kjo është e dhembshme me thanë edhe për Havzi Nelën dhe jo vetëm për Shqipërinë e katandisur që dikur këndonte Vaso Pasha, por edhe Havzi Nela:

“Eni ju, o motra, eni ju, o gra
Eni ju, o vasha, që dini me qa...
Le ta qajmë këtë nanë, le ta qajmë këtë bij’
Le ta qajmë këtë nuse pa foshnje në gji
Le t’ia heqim vellon, stolitë e kota
Le t’ia zbulojmë shtatin ta shoh gjithë bota
Le t’ia thomi plagët nji nga nji me radhë
Kësaj nuse t’nxime, të lyeme me t’bardhë!”

Kam pas rast të qendroj dy ditë në maj të vitit 1999 me koncertin e Akademisë së Arteve të Bukura të Tiranës. Oh, sa mikpritës ishte Kukësi! Mbi 500 mijë mysafirë kosovarë endeshin nëpër Kukës si në shtëpitë e tyre. Mali, rruga, fusha, shtëpitë, tenda tonat ishin se ne ishim shqiptarë. Nëpër ato tenda e shtëpi endej shpirti i Havzi Nelës, Musine Kokolarit, Bilal Xhaferrit, Azem Hajdarit dhe kush më. Të gjallët ishin me ne plot ankth e sofrën me lot e plot në gjithë atë katrahurë që na ndiqte shkjau...

Shqipëria e sotme

Shqipëria dhe Kosova edhe sot e gjithë ditën ndodhen në udhëkryq dhe gati me dhanë shpirt në litar si Havzi Nela e shumë të tjerë. E sëmurë dhe e katandisur si mos më keq. Pa rrugë nacionale kombëtare. Psh, po flasim për veriun. Paj, as jugu nuk ka edhe gjithaq, të kuptohemi. Nuk është edhe gjithë ajo rrugë Durrës- Elbasan-Qafë-Thanë!
Sjhqipëria duhet të shërojë plagët e regjimit dhe plagët më të egra të “demokracisë nanoiste” tetëvjeçare që e nxorën nga rrjedhat e Evropës dhe e lanë njeriun shqiptar për t’u përballur me kafshorën e bukës, me gjakmarrjen, me krimin e organizuar shtetëror dhe me izolimin e plotë.
Ata që ikën mbi hekurat e ambasadave, ata që ikën në rrugë legale dhe sot gjenden në Evropë dhe Amerikë, unë si artist dhe shkrimtar i thërras t’i dalin në ndihmë Shqipërisë. Ata studentë e profesorë, le t’i kthehen në format më bashkëkohore Shqipërisë dhe së bashku me pjesën më vitale në Shqipëri, me ato forca seriozisht demokratike, ta nxjerrin atë nga balta dhe sëmundjet.
Kështu do të sheroheshin “plagët” e të gjallëve dhe të vdekurve si Havzi Nela e shumë të tjerë. Të vdekurit do të preheshin të qetë ne varret e tyre. Ndërsa të gjallët do të merrnin veten. Pra populli shqiptar do të ecte drejt rrugëve të përparimit e diturisë së përbotshme.

Gjakovë, gusht 2005

Nimon MUÇAJ

CILIN VARG TA KËPUTI LITARI, O HAVZI NELA?

Meditoj: Në cilin film e kam pa këtë ngjarje rrënqethëse? Disa herë kam dëgjuar dhe lexuar se si është varur poeti Havzi Nela?! Tash si në një skenë filmi reprodukoj sekuencat. Si një tis i mjegullt e plot mister, heshtjen e natës sterrë e prishin ata që mbajnë për krahësh poetin Havzi Nela. Rrugën e grishin hapat e rëndë të qizmeve. Nese kanë pasur qizme ata?! Kushedi. Apo këpucë të shqyera që iu shkallmonin këmbët! Kjo ka ndodhur 17 vjet më parë. Poeti me siguri mezi lëvizte gjymtyrët. Pa ditur se ku po e çonin! Ai po ecte fare i qetë. Po ekzekutorët çka i shqetësonte? Nata e pasiguria dhe heshtja e poetit. Ndoshta Havzi Nela kur e pa trekëndshin tha: “O të mjerë! Ju nuk e dini se çak po veproni!” Ishte ora dy pas mesit të natës. Më 10 Gusht 1988. Vendi: sheshi Kukës. Ekzekutorët përsëri u morën trekëndshin. E lidhin në të dhe e varën në litar. Errësim i sekuencës. Mbetëm me sy hapur duke shikuar poetin! Ç’pamje e pshtirosur?!

Cilin varg ta këputi litari, o Havzi Nela? Përtej Kuksit, këndej në Prizren e Gjakovë e në Prishtinë rinia ziente duke përgatitur demonstratat e vitit 1989. Minatorët përballëshin me horizontet e thella dhe me gjithë djersën që derdhnin atje poshtë mundi i tyre shkonte tjetërkah. Një shumicë intelektualësh kosovarë ku mund të ishin? Mund të ishin duke pi kafen e fundit, pas një dite të mundimshme, në studio të tyre dhe duke u marrë me shkrimet apo pikturat e veta. Apo disa prej tyre edhe mund të ishin në ndonjë rivirë duke pi verë e duke dëgjuar muzikë.

Por askush nga ne nuk mund ta paramnedonte, se një poeti në Kukës po i këputej vargu në fyt. Për çka? Për mendimin e lirë që kishte shprehur në ndonjë mbledhje në lokalitet apo rreth. Regjimi diktatorial ushtronte dhunë mbi njerëzit që mendonin si gjithë bota e përparuar. Havzi Nela dëshironte që edhe shqiptarët të jetonin si gjithë bota.

Në këtë kohë të natës andej nëpër Evropë askush nuk mund të mendonte për varjen. Ndonjë hajdut mund të thyente ndonjë dyqan por shpejt zihej. Ndonjë kriminel edhe mund të vriste ndokend. Por që të varej ndokush për mendimin e lirë kjo thuaja ishte e pamundur. Pastruesit e natës mund të trazonin rrugët me vrushkujt e ujit dhe me shushuritjen e makinave moderne, duke liruar ajrin e popmpave aq befasisht sa edhe mund të trembemi.
Çka mund të ketë ndodhur atë natë në Kukës me 10 gusht 1988? Mund të kishin ndodhur gjëra të bukura sikur mos të ishte regjimi diktatorial në krye me Ramiz Alinë. Horrospinë e Enver Hoxhës. Oh, sa jemi mashtruar me ta. Dhe ende vazhdojmë t’i shfajsojmë për pak gjëra: Por jo për krimet. Jo për vuajet aq të rënda të popullit shqiptar në Shqipëri. Jo edhe për politikën kombëtare e ndërkombtare.
Gjatë ekzekutimit makabër kendej në Kukës mund të ketë vajtuar pupza e trembur nga ndonjë laraskë e liqenit. Apo edhe ndonjë lejlek që shpendi grabitçar e ka rrokur për qafe dhe fëshfëritjet e krahëve dhe klithjet e ndonjë zogthi e kanë mbuluar pshërëtimen tënde. Prandaj ne nuk e kemi ndier pshërëtimen. Nëse ke arritur të pshëretish. Sepse sa ishe gjallë në letër hodhe fjalët e “poetit zemerzjarrtë”...
Kam pas rast të qendroj për 24 orë në Kukës me 1979, kur isha me Teatrin Popullor të Gjakovës për të dhënë shfaqjen e E. Kryeziut “ Epoka para gjyqit”. Ku ka qenë vallë ato ditë Havzi Nela? Në burg po askush prej nesh nuk e ka ditur se si jejtojnë shqiptarët në atë periudhë. Sepse kohen e kemi kaluar ne shfaqje. Në vizita muzeve të ndryshme dhe në ahengje. Prej ahengjeve e bukur ishte Shqipëria!
Përballë kam liqenin. Tashmë duken disa gërdhma të Kuksit të Vjetër në liqe. Kuksi i Ri kishte lëshuar shtat. A e ndiente këtë poeti i mbyllur në Vlorë dhe Burrel? Natyrisht se e dinte dhe për këtë dhe në Burrel me 1978 nder të tjera shkroi edhe këto vargje:

S’ka me t’ardh askush kah dera,
S’ka me t’dhanë bilbili gas,
S’ke me çelë kur vjen pranvera
Veç kujtimet ke lanë pas!

Këto vargje as që kam mundur t’i lexoj në ndonjë gazetë të Shqipërisë as më 1978 kur isha në Tiranë dhe as më 1979 kur po jepnim shfaqje anë e kënd Shqipërisë së “mbushur me lule”.

Me historinë e Havzi Nelës u njoha dhe u rrënqetha, në Tiranë në janarin e vitit 1997, kur po qendronim bashkë te “Dajti” në një mbrëmje Vath Koreshi, Azem Shkreli, Nezir Istrefi, Petrit Palushi dhe unë. Me shkrimtarin Vath Koreshi kam një miqësi të jashtëzakonshme. U njohëm me 1991 kur organizuam “Lahutën e Malcis” në Shqipëri dhe e xhiruam për RT shqiptar. (Azem Shkreli ndodhej në Tiranë me rastin e ribotimit të “Karvanit të Bardhë” dhe botimit të një përmbledhje me poezi. Nezir Istrefi dhe unë po përgadisnim dokumantarin për “Nënë Aishën” nënën e poetit dhe patriotit Jusuf Gërvalla). Ishim te “Dajti” duke pi kafe. Vathi i kujtoi Azemit vizitën e tij me një pjesë të Kryesisë së Shkrimtarëve të Kosovës me 1972. Ata biseduan për regjimin dhe rethat tejet të vështira të asaj kohe. Pastaj të gjithë nga pak shfletuam kujtimet tona për Kosovën dhe për Shqipërinë. Petriti na dha disa nga poezitë e Havziut. Atëherë vargjet:
“Lamtumirë atdhe i dashtun, po të la zemerplasun” më kishin bërë përshtypje të veçant. Havziu kishte dashur të ikte nga regjimi dhe të ishte i lirë. Te guri i kufinit e kishze shkruar këto vargje...
O Zot me çka mund ta përkujtoj poetin desident dhe martirin e fjalës artistike që e mbajti në mend gjithë ato vargje dhe në rrethana të favorshme i hodhi ne letër? Çfarë rrethnash ishin ato? Poeti prej vitit 1967 qëndroi nëpër shumë burgje të Shqipërisë. Pse? Sepse si mësues ai kishte kundërshtuar regjimin komunist, për të mos e përmend diktatorin që kishte për qëllim humbjen e identitetit shqiptar. Në radhë të parë prishjen e familjes tradicionale, kolektivizimin dhe mbylljen e kishave dhe xhamiave. Me këtë i jepte fund edhe shtetit po diktatorit aq i bënte për shtetin. Ai ishte shushatur në lëvozhgën e tij. Edhe popullin shqiptar e donte të mbyllur në kafaz. Pra njeriu pa famile, pa besim dhe pa traditën e tij mijaveçare do të ishte si një cung pa degë e rrënjë. Këtë e kundërshtoi mësuesi Havzi Nela në një mbledhe fshati. Por këtij kundërshtimi ai do t’ia shihte sherrin gjatë gjithë jetës. U dënua me 15 vjet. Përsëri u gjykua dhe mbeti në burg për shumë vite.
Pse nuk heshti Havzi Nela? Ai ishte i veçant. Nuk dëshironte ta shihte popullin e tij të mbyllur në hekura. Pra ai i ndejti besnik mendimit të tij të lirë dhe kryengritës dhe donte të ishte shembull i qendrsës dhe stoicizmit të tij kryeneq, se Shqipëria duhej të ishte ndryshe nga që e kishte dënuar regjimi i Enver Hoxhës.
Kjo më së miri shihet te poezit e tij. Kështuqë të gjithë ata që i kanë ruajtur poezitë e tij meritojnë lëvdatë dhe homazh bashkë me poetin Havzi Nela. Sepse ne sot do të ishim të mangët, pa atë tharmin e mendimit poetik të gjithë atyre ngjarjeve të rënda që kishte përjetuar Havzi Nela dhe gjithë populli shqiptar. Sepse po të mos ishin vargjet ne do ta kishim harruar këtë poet si shumë njerëz të tjerë të cilët kishin pasur fatin e ngjashëm. Qofshin ata njerëz të pendës si Mysine Kokolari, Bilal Xhaferi e ndonjë tjetër, por edhe njerëzit që kishin ditur aq shumë gjëra të tmershme dhe nuk kishin arritur që ato mendime t+i hidhnin në letër.
Po Havzi Nela nuk ka mbetur si Kukësi i Vjetër që askush nuk i shkon kah dera. Gjimnazi i Kuksit e mban me mburrje emrin “Havzi Nela”. Havziu u bë zë i gjithë atyre që kishin vuajtur nëpër burgjet e Shqipërisë. “Njerëzit më të mirë i këputi litari”. Por u “vranë edhe shtatzanat”. Vërtetë ai e kishte parandier vdekjen si në baladat e moqme shqiptare: “O ju korba...”. Havziu do të shkruante:

Kur të pyesni: “Ku e ka vorrin?”,
Kur t’kerkoni me ma gjetë,
Thoni: “Ai urrej mizorin”,
Thoni: “Dheu s’ka me tretë!”.

Është një poezi te vëllimi “Pa nji ditë lumnie” e Havzi Nelës me titull “Shekull njizet” e shkruar në Rrëshen me 1975, në birucë (krijue në mendje).
Ndër të tjera poeti shkruan:
“Disa dëshirojnë me shkue në hanë
Janë shumë kurioz me pa atje
Ne, këtu n’atdhe, lirisht s’na lanë
Mirë vendin tonë kerkush s’e njeh.”
E zgjodha këtë poezi sepse në te përshkruhet më së miri izolimi i gjithë popullit shqiptar në Shqipëri. Pra, kur të tjerët mund të zbresin në Hanë, njerëzit e Shqipërisë nuk mund të shihnin as fshatin tjetër, as qytetin. Këta pra ishin aq të izoluar, se e kishin të ndauar të dëgjonin radistacionet e huaja por nuk mund të përcillnin as televizionet jashtë Shqipërisë.

Po e përmend një rast kur isha në Shipëri me shfaqje në vitin 1979. Takohem me rapsodët Dervish Shaqa e Demush Neziri. Bashkëfshatarë të mi të ikur nga Kosova me 1956. Shpreha një interersim të shoh një bashkëfshatarë tjetër që jetonte në Delvinë. Dervishi më premtoi se pas ndonja dy a tri dite do te niseshim së bashku atje me tren. Por ky udhëtim nuk ndodhi. Mbase partia ose sekretari i partisë nuk kishte lejuar të bëhej ai udhëtim. Sepse regjimi nuk donte që njerëzit të dinin se ç’bëhej në fshatin apo qytetin tjetër e le më jasht Shqipërisë që bota “revizioniste” po ecte me hapa gjigant drejt gjithësisë dhe përparimit gjithnjerëzor.

“Shqiptarët ky shekull sikur i harroi
Posi satelit kalon mbi Shqipni
Me dritën e vet si n’andërr na verboi
Të mirat që dha i pa rrallë njeri.”

A nuk ka misticizëm në këto vargje? A ka diçka më konkrete se këto. Shqipëria kishte përjetuar vërbimin kolektiv. Ai që shihte përtej kufijve të atdheut duhej të ishte i izoluar. Pse jo edhe i vdekur që breznitë mos të dijnë se ç’smundje i ka ra këtij vendi. Kjo është e dhembshme me thanë edhe për Havzi Nelen dhe jo vetëm për Shqipërinë e katandisur që dikur këndonte Vaso Pasha por edhe Havzi Nela:

“Eni ju, o motra, eni ju, o gra
Eni ju, o vasha, që dini me qa...
Le ta qajmë këtë nanë, le ta qajmë këtë bij’
Le ta qajmë këtë nuse pa foshnje në gji
Le t’ia heqim vellon, stolitë e kota
Le t’ia zbulojmë shtatin ta shoh gjithë bota
Le t’ia thomi plagët nji nga nji me radhë
Kësaj nuse t’nxime, të lyeme me t’bardhë!”

Kam pas rast të qendroj dy ditë ne fund marsit 1999 dhe ne maj të vitit 1999 me konmcertin e Akademisë së Asrteve të Bukra të Tiranës. Isha edhe vjet pjesmarrës. Oh, sa mikpritës ishte Kukësi. Mbi 500.000 mijë musafir kosovarë endeshin nepër Kukës si në shtëpitë e tyre. Mali, rruga, fusha, shtëpitë, tenda tonat ishin se ne ishim shqiptarë. Nëpër ato tenda e shtëpi endej shpirti i Havzi Nelës, Mysine Kokolarit, Bilal Xhaferrit, Azem Hajdarit dhe kush më. Të gjallët ishin me ne plot ankth e sofrën me lot e plot në gjithë atë katrahurë që na ndiqte shkau...
Shqipëria e Kosova edhe sot e gjithë ditën ndodhen në udhëkryq dhe gati me dhanë shpirt në
litar si Havzi Nela e shumë martirë të tjerë. E sëmura Shqipëri dhe e katandisur si mos më keq.
Pa rrugë nacionale kombëtare. Psh po flasim për veriun. Paj as jugu nuk ka edhe gjithaq rrugë,
të kuptohemi. Nuk është edhe gjithë ajo rrugë kushedi, Durrës- Elbasan-Qafë-Thanë!
Shqipëra duhet të shëroi plagët e regjimit dhe plagët më të egra të “demokracisë nanoiste”
tetë vjeçare që e nxoren nga rrjedhat e Evropës dhe e lanë njeriun shqiptar për t’u përballur me kafshorën e bukës, me gjakmarrjen, me krimin e organizuar shtetëror dhe me izolimin e plotë.
Ata që ikën mbi hekruat e ambasadave, ata që ikën në rrugë legale dhe sot gjenden në Evropë dhe Amerikë, unë si artist e shkrimtar i thërrasë t’i dalin në ndihmë Shqipërsisë. Ata student e profesor le t’i kthehen në format më bashkëkohore dhe ta nxjerrin një herë e përgjithmonë atdheun e tyre nga balta dhe sëmundjet. Kështu do të sheroheshin “palgët” e të gjallëve dhe të vdekurve si Havzi Nela e shumë të tjerë. Të vdekurit do të preheshin të qetë ne varret e tyre. Ndërsa të gjallët do të merrnin veten. Pra populli shqiptar do të ecte drejt rrugëve të përparimit e diturisë së përbotshme. / Gjakovë gusht 2005 /

e shtunë, tetor 15, 2005
Flori Bruqi: Kush është Nimon Muçaj?

Nimon Muçaj u lind nie 1952 ne Lluke te Eperme te Deçanit. Shkollen fillore dhe te mesmen i kreu ne Deçan. Studioi gjuhen dhe leteresine angleze ne Prishtine. Kreu shkollen e larte per aktore, pran SHLP grupi i drames ne Prishtine ne vitin 1973. Punoi si arsimtare i gjuhes angleze ne Dranoc dhe Isniq. Prej vitit 1977 punon ne Teatrin Popullor te Gjakoves si aktor. Merret me regji teatrore dhe filmike. Deri me tash ka realizuar mbi pesedhjete role ne teater. Ka interpretuar ne shume drama televizive dhe ne disa filma Artistik. Me filmin e tij "Nr. 56296 ka marre pjese ne festivalin e filmit "Eurofilm" Çeki 1999. Realizimiet ' tij me te njohura jane "Nena shkon ne Parajse" Y. Shkreli. "Lahuta e Malecis" e At Gjergj Fishtes, shfaqje e xhiruar ne TVSH Tirane 1991, me Teatrin Alternativ "Dukagjini" Deçan Me teatrin amator te Gjakoves ka punuar shfaqjen "Zogu i diellit” Din Mehmeti dhe '"Onufri i Neokastres" Mehmet Kraja. Me teatrin e qytetit ne Prizren ka realizuar satira te At Gjergj Fishtes me titull "Dredha e Djallit" si dhe dramen "Rekuiem per Gjeçovin. Autor i se ciles eshte vete.

Ka realizuar filma dokumentar si. "None Aisha" TVSH Tirane 1997. "Eiton Zherka" Skijak TV Tirane 1999 etj.
Deri tash ka botuar: "Prova e tridhetrete" roman Rilindja 1989. "Ditet qe thyen shpaten e Perandorise" drame Jeta e re 1991. "Vdekja e kalit' roman Rilindja 1993, " Baladë për boren e kuqe" roman Eurorilindja 1999. Nimon Mnçaj Jeton dhe punon ne Gjakove.

PËRPJEKJE PER T'I SHËRUAR FJALËT

E kam nisur kete bashkebisedim me Hime Lybeniqin, nje te shtunë ne janar te vitit 1979. Ka qene kohë dimri atëherë dhe forma e rrëfimeve ishte e veçant Edhe përkunder moshës së shtyer, Hima ishte i kthjellët. Mbante ne mend sa e sa ngjarje dhe dinte shumë emra Bashkëluftëtarësh.Ato dito kemi shpaluar kujtime dhe ngjarje te kohës Kemi shprushë për gjithë ato plage tonat. Kemi biseduar per doke e zakone dhe për shumëçka që kishte të beute me të mirën dhe të keqen e popullin tone... Vitet kaue ecur me nje shpejtesi të jashtezakonshme. Ketu e sa vjet i kam mbetur borxh luftetarit, kacakut d11( , thjeshte njeriut, i cili kishte kapërcyer mbi nje shekull jete. Ai ishte Hime Lybeniqi. Ato dite te Verrat e Llukes kemi biseduar per jeten e tij dhe per çdo gje qe kishte t beute me Shqiperi e Kosovë, sepse ai, jo vetem nie herz u kishte dale zot tokave shqiptare qe nga Dukag jini c deri ne Llap e Gollap. Prej Shkupit e deri ne Sarande e Delvine. Ne Shkoder dhe Vlore. Ku nuk kishte qene Hime Lybeniqi?! "Historiografet" e dikurshem PPSH në Tirane e gjetiu, le ta mohojne si te duan, mosprezencen e Isa Boletinit diten e flamurit më 26 nëntor 1912. Per çfarë e kane "fabrikuar" apo falsifikuar këtë detal, e dijnë ata vetë. Se Hime Lybeniqi nuk pretendonte per kurrfare posti qe te thoshte, se une isha aty dhe e mora flamurin dhe thirra: "Rrofte Shqiperia!" Jo. Ai tregonte fare thjeshtë, se e kishte pare me syte e tij, kur Isa Boletini dhe 400 burra kosovare kishin qene aty, kur Ismail Qemali kishte hypur ne ballkon per te shpaluar flamurin tone kombetar. Disa "shkrimtare" thone se Isa nuk shihet ne fotografi bashke me Ismail Qemailin, apo?! Ne ballkon nuk kane mujte me u ngjite te gjithe, pyet dhe pergjigjet Hima. Ne shenimet e Luigj Gurakuqit thuhet, "se dy burra kosovare e shpaluan nji flamur te madh dhe e vendosen te porta e shtepise se Begut ne Vlore..." Hime Lybeniqi ua dinte emrat atyre trimave. Isuf Bardhoshi nga Isniqi dhe Hazir Laha nga Belleja e Deqanit. Shenimet e Luigj Gurakuqit perputhen me fjalet e Hirne Lybeniqit. "Ate dite binte shi. I gjithe populli priste me padurim vendimet e mbledhjes historike dhe Ismail Qemaili ma ne fund doli ne ballkon me nji flamur te vogel..."

Hime (Ibish) Lybeniqi u lind, pak me shume, se para nje shekulli. Viti i sakte i lindjes nuk dihet. AI thoshte per vete, se kishte lindur, para Lidhjes se Prizrenit dhe nderroi jete ne pranveren e vitit 1988, ne vendlindjen e tij ne Lybeniq, buze bjeshkeve te larta, katund ky ne mes Deçanit dhe Pejes. Pak kohe perpara se te vdiste, thoshte per vete se kishte mbi 117 te vjet. Pleqet thoshin se ishte edhe me i vjeter. Ai ishte nder trimat me te njohur te ketyre aneve. Nuk njihej, vetem pse jetoi 'ate. Por edhe per sjelljen e tij prej njeriu, trimi dhe kaçaku qe asnjehere nuk e koriti emrin e vete dhe varrin e te pareve. Edukate kjo e trashiguar brez pas brezi, jo vetem nga familja, por edhe nga bashkeluftetaret e tij qe ishin mendje te ndritura dhe te njohura te popullit tone.

Hime Lvbeniqi ishte bashkeluftetar i Isa Boletinit, Bajram Currit, Idriz Seferit, Hysen Budakoves, Hasan Prishtines, Bajram Daklanit, Azem dhe Shote Galices. Njihej edhe me Ismail Qemailin, Luigj Gurakuqin, gjeneralin Thomson, Princ Vidin, Fan Nolin, Avni Rrustemin dhe shume personalitete te huaja dhe shqiptare te asaj kohe. Me shume se gjysmen e jetes e kaloi neper shoke e miqe dhe sie ishte adet neper fis, ne ditet e veshtira te luftes dhe te rrefijes kunder komiteve, kaçakeve dhe trimave qe luftonin per atdhe. Arma e tij vrau vetem armiq te ketij trolli. Mori pjese ne shume beteja dhe luftera. Me 1910 ishte ne lufte kunder Xhavit Pashes ne Carraleve. Me 1912 bashke me dhjetera e mijera luftetare e çliruan Ferizajin dhe Shkupin. Ishte nder rojet e para te flamurit kombetar ne Vloren heroike me 1912. Arma e tij dhe e bashkeluftetareve te tij kerkonte vetem bashkim dhe liri. Lufte ne Qafe te Morines. Ku nuk kishte luftuar? Lufte kunder shkijeve e turqeve ne Koder te Qenit. Ne Qafe te Diellit. Lufte kunder Cernagores.
Ai per vete, nuk thoshte se kam bere kete e ate trimeri per vatan. Disa here u plagos nder beteja per çlirimin e Kosoves dhe Shqiperise, por shpetoi gjalle, ne saje te fatit dhe kujdesit te shokeve. Per shumë vjet ishte prane Isa Boletinit. Prej vitit 1902 e deri kur u nda me te ne Shkoder me 1916. Pas vrasies se Isa Boletinit ne Podgorice me 1916, Hima u be krah i luftetarit te shquar Azem Galica. Vrasjen e Beqir Vokshit e konsideronte humbje te madhe per popullin shqiptar. Pas vdekjes se Azem Galices per shume kohe te jugosllavise se vjeter, mbeti duke u rropatur me jeten dhe peripecite e saj... Keto shenime mund t'iu prishin imazhin qe mund keni per disa personalitete te historise sone kombetare, por ju duhet te keni mirekuptim per Hime Lybeniqin. Ai domosdo, diçka duhet te kete ditur, se ndryshe nuk do te rrefente gjera kaq te hidhura dhe interesante njekohesisht. Per njezet vjet me radhe, here pas here i kam rishikuar keto fjale te plakut. Diçka kam ndrequr dhe diçka kam prishur, natyrisht. Perseri ia kam nise nga fillimi. Jam marr me incizimet duke u munduar qe fjalet t'i rishkruaj ashtu sie ishin, sadoqe nje pjese e incizimeve dhe shenimeve te mia humben, u vodhen me gjithe kompjuter dhe u dogjen nga makineria e shkijeve ne vitin e tmershem 1999... Shkijet ne trollin tone na kane djegur, na kane vrare dhe na kane prere me dhjetra here neper shekuj dhe ne fatkeqesisht kemi "harruar". Pas tragjedise ne kemi kenduar apo kemi rrefyr per gjithe ato ngjarje rrenqethese. Na kane çrrenjos prej trojeve tona qe nga Molla e Kuqe dhe ne pasi kemi sheruar plaget e muhaxhirllekut perseri kemi "harruar". Na kane prere token dhe harten me thike e me hekur dhe coprat e letres dhe te mishit na kane kulluar gjak ne dhe. Edhe para Lidhjes se Prizrenit na kane debuar nga trojet tona. Perseri ne kemi kenduar per heroizma dhe trimeri. Edhe pas Lidhjes se Prizrenit na kane sakatosur. Ne perseri kemi "harruar" dhe kemi kenduar. Na kane vrare ketu ne Kosove me 1913 dhe ne perseri kemi "harruar". Kalvari dhe masakra e Tivarit eshte nje nga epizodet me te dhimbshme dhe me te pergjakshme. Aty edhe shqiptaret u kane ndihmuar shkijeve qe te bejne ploje mbi vellezerit e vete. Ne perseri kemi "harruar". Na kane debuar per ne Turqi dhe ne fatkeqesisht perseri kemi "harruar". Gjate Autonomise '71 '81 jemi mashtruar me lepirje kockash dhe perseri kemi "harruar" ate me te rendesishmen. Pleqte sa e sa here na kane keshilluar se, nuk ka bese me shka por "na" nuk kemi dashur t'i besojme kesaj maksime. Me 1998 e 1999 na i kane djegur eshtrat dhe gjurmet e varreve. Na i kane vrare femijet, nenat, shtatzenat, motrat, vellezerit, pleqet dhe na kane debuar prej trojeve tona. Me syte tane kemi pa tmerre e tmerre. A po harrojme sot? Fatkeqesisht, po. A duhet te harrojme sot? Sot e gjithe diten duhet te ushtrojme "Mjeshtrine e kujteses" te brezat tane. Pse? Se ndryshe do te dalim perseri humbes.

        E di se lufta e ushateve te UÇK-se dhe gjithe popullit te Kosoves, ka ngjarje me te rendesishme e heroike dhe rrenqethese, njekohesisht. Sidomos ne vendlindjen e Himes, ne Lybeniq, ku u masakruan mbi 80 burra e te rinje me 1 prill te vitit 1999, perkatesisht me 25 maj' 1998, por une nje dite patjeter do t'u referohem edhe ketyre ngjarjeve kaq te renda dhe dhimbshme te popullit tone. Mirepo, tani. po kthehem ne fillim te bashkebisedimit, me Hime Lybeniqin, duke e vazhduar kote proze ne menyre kronologjike. Keto shenime kane pritur nje kohe te gjate driten e botimit. Disa fragmente te kesaj proze u botuan ne Gazeten e atehershme "Bujku" qe dilte ne Prishtine (korrik'98) si dhe ne gazeten "Rilindja" qe dilte ne Tirane (tetor'98).
       Sa e sa here kam menduar se keto rrefime nuk e kane pasur kohen as dite as mot. Mbase kam dro, se edhe sot nuk e kane kohen. Jo per ndonje shkak tjeter, por e ndjej nje pergjegjesi te vecant ndaj fjaleve te plakut. Perhere kam pritur, dite me te mira qe t'i sistemoj keto radhe. Rrefimi i Himes ka qene i thjeshte dhe i sakte. Pa stilizime dhe zmadhime Jo, sec bejne shpesh here ata qe duan t'i shtremberojne faktet Lidhje me ngjarjet. Qellimi im eshte qe te percjelle sadokudo kronologjine e detajeve historike, aq sa e ka ruajtur kete vete rrefimtari... Hima ndonjehere i shante edhe te miret qe i njeh historia, keshtuqe une, me gjithe kujdesin qe kam per keto rrefime, i kam lene ashtu siç jane. Koha do ta vertetoje, se si ishin "me te miret e historise"('!). Koherat perhere kane qene te turbullta ne keto troje. Ato jane edhe sot! Po, Hima?! Al ishte nje luftetar i thjeshte i denje per kauzen kombetare. Dhe une tash do t'i referohem rrefimeve te tij. "Jam kone me pushke ne dore", tregonte. "Perhere ne mbrojtje te ketyne trojeve. Kur asht vendose neper zyra apo diku tjerer nuk jam kone. Aty jane kone ata qe kane pase sadopak shkolle..." Hime Lybeniqi, kaçak mali, qysh prej moshes shtatembedhjete vjeçare e deri ne ditet e te ashtuquajtures LNÇ, qe na solli "robnine"e re. Keshtu thoshte Hima, per ate fare "lirie". I shenova mu ne fillim te ketij shkrimi keto fjale, per te pasur te qarte se me cilin kemi te bejme. Kjo vlen per te gjithe ata qe nuk e kane njohur sa qe gjalle. Ai mbante perle te gjate, por ate e hoqi me 1904, kur u kthye Isa Boletini nga Stambolli. Secilit prei kaçakeve, Isa ua dha nga nje plis deve. Edhe nga nje shami te kuqe per me e lidhe plisin, tregonte Hima.Ne vend te ngjarjes Hime Lybeniqi me plis te bardhe e shami te zeze rreth koke, vuri doren mbi balle si strehe, per te vertetuar se kush e ngjatejetoi. Me njohu. Ndal, ma beri dhe ma tha emrin. Iu pergjigja thirrjes por ai pa nje pa dy kaperceu rrugen me hapa te matur, pa u mbajtur fare ne shkopin e pleqeris qe e mbante si rekuizite. U pershendetem prane rruges krysore Deqan Gjakove,mu prane mullirit te vjeter te Shabanajve, afer qendres se qytezes ne Deçan. "Ta ndezim nga nji duhan", dhe nga kutia nxori cigaret. "Merre", ma beri dhe te veten e vuri ne cingarllekun e çelibarit. Pertej rruges, ndertesa e vjeter e Kuvendit Komunal gumzhinte nga levizja e policeve dhe komunareve te tjere... Kosova kerkonte Republik'e.Parku i vogel i mbushur me police. Atehere shumica shqiptare, te cilet levizen drejt qendres dhe Hotel Turistit te atehershem, se nxenesit e gjimnazit vershuan rruget si lum. Disa iken e disa te tjere ecen sypatrembur, prane tytave te autometikeve. Pak me vone, kur policia u terhoq tutje, nje grup tjeter pak me i vogel nxenesish te gjimnazit "Vellezerit Frasheri" zbriten rruges se vjeter me qellim qe te brohoritnin: Kosova Republike, mirepo "kujdestaret e zellshem" i shperndane, perpara se te zbrazej ndonje bresheri plumbash mbi ta. Por... Qielli ishte i mbytur ne tym dhe me re. Por edhe me aeroplane luftarake dhe me helikoptere. Flitej goje me goje se Prishtina ziente dhe piqej me top dhe me hekur. Me 26 mars dhe 1 e 2 prill 1981 demonstratat e studenteve, punetoreve dhe qytetareve te Prishtines dhe Kosoves, u shtypen nga makineria ushtarake dhe policore e Jugosllavise se dikursheme. U vrane 9 apo 11...?! Shifra zyrtare nuk e kapercente numrin 11...
Ndal pak, ma beri. He, a kemi dicka te re?, me pyeti. Prishtina po digjet Hake!, iu pergjigja. A...a...a, mermeriti me nje tingull qe vetem mund te shqiptohet dhe kurrsesi nuk mund te shkruhet. Çka po thue ti?, e pyeta. Çka po thom tine? Diçka si fllad por edhe djeges po me vjen. "Mbaje ne mend se dhambet e qenit te çartun jane ngule ne mish. Ose, do te mbesin dhambet ne mish ose do ta shkoqin nje cope bukur te madhe...." Mbeta per pak pa goje. Ma priti "E ka dhambin e keq shkau". Nxora lapsin dhe me pak shenja shenova ashtu, siç munda, keto pak fjale duke menduar qe me to nje dite te beja nje tregim mbi demonstratat e vitit '81. Por tregimi nuk behet me fjalet e huaja, kisha konstatuar shume vjet me vone. Tregimi apo proza duhet te burojne nga shpirti i krijuesit ashtu, siç buruan ato fjale nga plaku qe kishte kapercyer mbi nje shekull, duke e lidhur bashke kujtesen e tre apo kater brezave. Kane kaluar mbi njezet vjet qe nga dita kur i kam degjuar ato fjale te plakut, Hime Lvbeniqi. Dhe ato fjale, asesi nuk me hiqen nga mendja. Gjithe ajo figure e tmershme me shqeteson si dicka e prekshme, me nje si fotografi filmike qe ecen shume ngadale. Ajo fotografi me ndjeke kahdo qe shkoj dhe nuk me le te qete. Ne ate fotografi, une e shoh gjithe Kosoven te mberthyer brenda nje goje te pameshirshme bishe te tërbuar, nofullat e te ciles kullojne sall gjak. Dhambet e bishës se tërbuar, na kane kafshuar e ndrydhur mishin dhe eshtrat, jo vetem die. Ata vazhdojnë te na ngulfasin me çdo menyre edhe sot...
      "Djelmenia shqiptare dijnë diçka, por...!", tha Hima. Mori fryme thellë dhe shfryu. Gadi sa nuk pshtyu, se çakejt e UDB se ishin matanë rrugës dhe percillnin Ido levizje te gjithsecilit që ishte ne qendër te qytezës...

Ne vend te biografise...

Hime (Ibish) Lybeniqi u lind ne katundin Lybeniq. Viti i sakte nuk dihet, sepse libra autentik te kohës nuk ka. Librat qe ekzistojne prane ofiqarisë se gjendjes civile te Strellcit apo të Deçanit ose të Pejës, nuk kanë shënime te sakta, sepse datëlindjet para vitit 1900, ata i kanë regjistruar sipas dëshmitarëve. Emri, Hime. Emri i babait, Ibish. Hagapi: Alimehaj. Njerëzit e therrisnin: Hime Lybeniqi... Mbiemri Lybeniqi i mbeti nga emri i katundit te tij, Lybeniq, prei nga i kishte marre udhet e jetes. Ato ishin udhe kaçaku. Jo, pse ai deshti. Por koha ishte olle dhe ai duhej t'i rezistonte barbarisë sllave e turke dhe të mbijetonte, se ndryshe e priste çrrenjosja nnga trolli stërgjyshor atë dhe të gjithe pjestaret tjere te popullit shqiptar... Kur ke lindur? "Moti... "Ai treti dikund larg. "Kaherë. Komjeti i Kuçit, krejt Jane kone katalike. Atehere ja kane dhane Malit të Zi ato tokat ku jemi kone na. Fuqite e medha. Ato pjese jone konë të shtetit turk. Turkia e ka pase lehte të bajë tregti me tokat shqiptare. Edhe ateherë i kane shti femijet nepër shkolla. Mahmut Begolli ka ardhë ne Peje. Të paret e mi nuk e kanë dashte fene ortodokse dhe kane ikë. Kane ardhë ne Plave dhe jane ba musliman. Ne Skiq të Plavës. Po flas për familjen tonë. Musliman janë ba Dema. Ma vone Ahmeti dhe Dervishi. I dyti vëlla Zenel Obria. Te paret tane ishin tre vellazen. Edhe ata si ne legjendat e lashta. Tre?! Gjashte vellazen, jane kone gjithsejt. Te nji barku jane kone, Zeneli me te vellane tjeter Sadik Obrine, baben e Zenunit kane shkue ne Drenice. Ganiqi ka shkue ne Berane (Ivangrad) ose ne Rozhaje. Nji vella ish kone si i marrun. Kur e ka kcye Limin ne Plave, ish kone mbyte. Keta te Kuçit ishin kone ike prej Cernagore. Kush nuk ka ike ne ate kohe?! Edhe kane Iuftue. Ju thashe se jane kone katolike dhe kane ike prej fese ortodokse. Merrni vesh se nuk ashte as '12 ta, as e '13 ta. Dyndje te popullsise neper trojet shqiptare jane kone te shpeshta. Terrorr per nderrimin e fese ka pase edhe ma perpara se ju ka ra ju me ndie. Stefani vellau i gjashte e ka pase kishen ne Junik. Ne junik ka shkue si shka dhe shka ka mbete deri ne vdekje. Shka per shkak te fese ortodokse. Por nuk ka lane pasardhes... Drenica dhe na jemi Berishe... Kuç jemi... Ali Salihu, poashtu ka shkue ne Junik dhe aty ka mbete. Kuçin e Decanit dhe te Leshanit i kemi te nji vellaznie Na i kemi ma se afermi, si te mehalles keta te Decanit. Edhe ne Obri ka kuç dhe jane tanet. Nji vella ka shkue ne Drenice. Galica, Mikushnica, Dubofci, Prekazi, Ternavci jane te gjithe te nji vellaznie (Kuç). Keta tanet i kemi edhe ne Kepuz. Jo vellazen te nanes e te babes. Por vellazni te nje gjaku. Si kaue jetue ata? Ndonjihere kane jetue mire. Pak ma shume keq se mire. Kur jam ba une me dijte dicka kemi jetue mire. Kemi pas lope, dhene dhe dhi.... Masandej kaue ardhe kohe te tjera. E kapi hyqymeti me shterngese kete vend. Shtatembedhete vjet e kam marre pushken ne krah. Me shoqnine time jemi marre vesh dhe nuk e kemi leshue deri vone. Gjithmone, sa a kaue koha kemi luftue per vatan...

DOJKE SHKAU ME NA SUNDUE EDHE NE KOHE TE TURQIS...

Si ka ardhe koha qe ke dale ne mal? Hyrrjeti apo? Dymbedhete vjet para Hyrrjetit, a kone Shqipni ne keto ane. Kater a pese vjet te mira nuk i kemi pas. Mirepo, pasaniket nuk kanë dashte me e prishe terezine e vete dhe me na ndihmue. Kane thane pleqte: se edhe kajmak edhe vatan nuk ka. Kater pese vjetë, para Hyrrjetit ka ra si një rrefije e keqe. Pese shkije me i shkrue zapti nder dhete a pesembedhete shqiptare. Edhe Haxhi Zeka a kon e per kete. "Mos, Hime mos! ", nderhyri dikush. " Nuk dini ju gja! ", tha shkurt dhe vazhdoi. "A kone koh e e veshtire. Rrefije. Dojke shkau me na sundue edhe ne kohe te Turkise. Zaptise ia kemi kepute doren te Qurshijat e Raushiqit. I ka ra dora ne toke. Atehere asht ardhe nji Pashe çel, ne Peje. Per pese dite e kemi ndjeke Pashen. Kemi luftue. Hyqymeti vike e i merrke burrat ne te cilet dyshonte. Me iu shkime vullnetin gjithe atyne qe punojshin per vatan. Ka ardhe koha dhe kan que studenta ne Stamboll. Hasan Prishtina, Zenel Begu i Pejes, Gani Beg Toptani. Mbas disa vjeteve prej* Stambolli, studentat kane kerkue kushte ma te mira per vete dhe per popullin shqiptar, por askush nuk u ka vue veshin. Atëhere studentat kane kerkue ndihme nga disa fuqi te medha te asaj kohe. Si nga Austro Hungaria e Franca. Studentat gjithmone kane punue per vatan. Atehere kane hype ne deti ne nji vapor dhe kane shkue ne Austri. E kaue zotnue gjuhen frenge dhe turqishten. Jane ankue, sidomos te qeveritaret e Austro Hungarise. Ata i kane keshillue qe te kthehen dhe te vazhdojne punen qe e kane nise. Te mesojne por edhe te protestojne per te padrejtat qe baheshin ne kurriz te popullit shqiptar. Studentat tane gjithmone jane kone te percjellun nga organet e pushtetit. Atehere dhe tashe. Por zani i type asht ndegjue forte. Kete te drejte e kane studentat kudo ne bote. E kane edhe sot, apo jo?. ( Ishin vitet '80 ta kur po bisedonim). Ismail Qemaili, Hasan Prishtin a e ndonji tjeter, jane kthye ne Stamboll. Me short e kane ba. Dhe shorti i ka ra Haxhe Mustafes me ba atentat ne Sadriazemin. A ju kuj tohet ajo kanga qe e kendojshin Dervish Shaqa dhe De mush Neziri. E kendojshin edhe Lan Dobra e Hysen Uka. Tashe vone edhe Shaqe Avdia: Ndal pajtonin o ti djal'e, a je shurdhan a je budall'e!

TRAZIRAT E STAMBOLLIT

Ne Stamboll aso kohe kure qene vetem 37 studenta shqiptare. Studentat perhere e kane pase mandatin me i dale zot ketij vendi. Ketu edhe perjashta. Hasan Prishtina ka hy ne Parlamentin turk si deputete... Ju thashe se e kane ba me short. studentave u ka ra shorti me e vra Sadriazemin. Mbas tre muejve e kaue nxjerre prej burgu Haxhe Mustafen. Lirat e kure nxjerre. Nje ndodhi n'e parlamentin turk Talat Pasha tue i ngue toske e gelte. Ismail Belt Vlora flet, po duem shkolla shqipe dy, ore ose para dite, ose mbas dite. Prej komjetit te Zyl Karnenit e kam te drejten time te gjuhes dhe te shkolles shqipe. I kaue ra shuplake Ismailt. Hasan Prishtina e ka nxjerre revolen. Buhet toIlovi. Kane nderhye parlamentaret tjere. Hasan Prishtina thote, kesaj shuplake kane me ja ndi zanin krej Evropa. Isa Boletini a kane me familje te vet dhe me te birin e mixfies ne Stamboll. Aty asht njohte me Ismail Qemailin. Kane ardhe deri ne perfundim se duhet me u takue e me shkue ne Gjermani per me kerkue mjete ushtarake e me i fute ne Shqipni. Ata njerez qe i ngon populli me i zgjedhe ne krye te kryengritesve. Isa Boletini thote se duhet me e dhane te katerten e mademit te Trepçes dhe te xeheroreve tjera, qe sadokudo t'i terheqim fuqite e medha qe te na ndihmojne. Me ju dhane edhe Banjen e Pejes. Me u premtue edhe pasuni te tjera. Hasan Prishtina ka thane, se mbas nji kohe edhe ai do te kthehet ne Kosove dhe do te bisedoje me njerezit ma me ndikim per pregaditjen e krvengritjes...

ALI PASHE GUCIA

U ba nji e perzime ne Peje. Çaushin e vrane. Erdhi nji i Rugoves te Kurtula. Tha: thuej Ali Pashes se jam ardhe me u shkrue qaush se e kane vra çaushin. Ulu djali i mire. Cka kemi te re? jam ardhe me u shkrue çaush. Hajte, se te therras ma te parin. Mue Pasha me tha me ardhe e me u shkrue çaush. Kur te vjen koh a kam me te thirre, mos ke gajle. Jane kone çue do fjale te keqija. Ju, Kurtula po thon e...Jo, po i vret cubat. Edhe do fjale te tjera. jo, po i man cubat. Hajt i ki pa thane Kurtula djalit qe erdhe me u shkrue çaush dhe e kish percjelle. Ali Pash Gucia e pat ba Kurtulen, Kryeçaush e disa dreqen ne Kapeshnices ishin kundra Kurtules... Ai djali nuk pret por shkon menjihere te Ali Pashe Gucia. Keshtu a kone. Na taneve nuk iu kemi friksue asnjihere. Vetem te huejve dijme me iu nenshtrue. Atehere u bane edhe tonet neper poste. Ali Pasha yni. Kurtula yni. Hallku yne thone: Ta di shtepine! Eh, çka jemi na?!
"Veç me me shkrue çaush", i thote ai djali Ali Pashes se Gucise. "Prit pak se i therras edhe te paret e shehrit dhe ti ke me kone ma i pari ne teftere!". "Mirepo, une due qe te me merrni qysh tash, se perndryshe..." "Ndal pak djali i mire!" "S'ka ndal" dhe disa fjale te tjera... Adem Gocka dhe ai djali qe dojke me u shkrue çaush jane kone te Rugoves. Djale ma te pashem se Adem Gocka nuk ka pase ne krejt Pejen. Atij i erdhi rande qe Pasha ia ktheu ate djalin. Qysh me ardhe Ali Pasha prej Gucije ketu e me sundue ne Peje? Si me komandue ai me qytetin? Por ketu a kane edhe nji gverr tjeter. Per gra Jane ba gjaqet shpesh here ne keto troje. A kone nji grue e bukur. çike. E lypi Haxhi Zeka. Nuk ia dhane. Nuk ja dhane as Adem Gockes. Keta te dyte e bane muzhevonen dhe ia bane gropen Pashes se Gucise. Ai djali shkon perseri te All Pushe Gucia. Vec ke me me murre ~aush. Hajt 5c ne keto dy dite e ndreqim kete pupe, i thotc Pasha i Gucise. Kesaj pune ke me ia pa sherrin, i pret djali dhe del. Adem Gocka e ruen Pashen kur don me shkue te sejmenet. Te Dulia a kone nji furre buke. Aty asht vra Ali Pashe Gucia. Gocka e vrau. Atë dit dhe sot iu ka dhane e mbrapshta tokes sone. Qysh se u vra, Pasha i Gucise... Thone se katerqind qese te asaj kohe i muer Mahmut Begolli per kete vrasje. Kush i dha keto pare? Paj shkjenia se kush tjeter. Atehere u bajke lufte. Hypke Haxhi Zeka. Mullfite e Haxhi Zekes Jane kone te njohtun dhe ai ka mujte me i dhane buke krejt ketij mileti. Ai i ka fike keto troje. Ai a kone gjakpirse i madh. Ai nuk e ka çue as edhe nji kali per komb te vet. Beglereve me iu nxjerre eshtnat prej vorrit dhe me u shtyp asht pak. Me ju nxjerre eshtnat prej vorrit dhe ma ju blue si kafja nuk u dalim hakut. Po, po begletet kane pas dukat e pasuni, sa me i nxjerre tokat shqiptare prej robnise... Pasoj nje heshtje e gjate... Ne te pranishmit shikohemi mes vete. Ai sikur kotet duke pire çaj mali. Mendohem gjate per keto fjale. Po ne per tjeter e dijme Haxhi Zeken. Sa kenga eshte per te. A ka pasur njerez qe nuk e kaue ldihmuar çeshtjen kombetare? Ata njerez populli i ka shpalle tradhtare. Po me popullin çka eshte bere? Nga tradhtia e disa njerezve ne kemi mbete ne roberi. Po Haxhi Zeka nuk ka qene i tille. Ne disa kenge, por edhe ne shume shkrime te ndryshme historike ai permendet per perpjekjet e tij te jashtezakonshme per krijimin e nje shteti shqiptar edhe duke pasur, qofte edhe njifare vazaliteti nen Angline. Vetem e vetem per te themeluar dicka te qendrueshme dhe te sigurte per te ardhmen e Shqiperise... Hima sikur permendet..."Me keni ba nder! ", thote. Tash e sa dite qe jemi bashke...Nuk deshta t ju tregoj, mirepo, mbrame kam ndeje, me Isa Boletinin. Kemi bisedue bukur shume per situaten e sotme. Edhe te djeshmen, poashtu. Mos mendoni se jam plak e matufe. Po, po kam ndejte, ashtu si po rri sonte me ju. Keto pyetjet tueja me kane detyrue te rrije me te. Isa kishte nje dhimbje ne dore. Pastaj Hima na tregoi se si ia kishte prere gishtin i vellai rastesisht me sopate.Vellau i tij Ahmeti ia ka pase pre. Shume vete me kane pyet per ate fotografi, ne te cilen sh ihet me Ismail Qemalin dhe delegacionin e tij, kur kane udhetu per ne Londer, ku mbahej Konferenca e Ambasadoreve. Aty i shihet gishti i keputur i Ises. Te gjithe mendojne se plumbi ia ka kepute gishtin. Por jo. Isa dhe Ahmeti jane kone tue punue diçka. Isa a kone tue ia mbajte nji hasten muri dhe Ahmeti ia ka pre... A 'eshte plagosim Isa neper beteja? I plagosun nga plumbi?Po, po a kone i plagosun disa …/ e pergatiti për erenikun: Nexhmedin Syla /